Dolmen de Son Real – een onvoltooid grafmonument aan de kust van Mallorca
Tussen het duinensysteem van Son Real, het aangrenzende dennenbos en de eerste kustlijn ligt een archeologische vindplaats die veel wandelaars over het hoofd zien: de Dolmen de Son Real. Zijn lage profiel steekt nauwelijks opvallend boven het terrein uit. Juist die bescheidenheid maakt de vindplaats interessant, want je ziet hier geen voltooid monument, maar het begin van een grafkamer waarvan de bouw blijkbaar is afgebroken.
De dolmen ligt in de gemeente Santa Margalida, vlak bij Urbanització Montfarrutx in het noordoosten van Mallorca. Je moet hem niet verwarren met de bekendere necropolis van Son Real. Beide vindplaatsen liggen dicht bij elkaar en maken deel uit van hetzelfde historische landschap, maar archeologisch gezien zijn het verschillende complexen. Als je alleen uitkijkt naar de opvallende grafmonumenten van de necropolis, kun je de veel eenvoudigere stenen opstellingen van de dolmen daarom makkelijk verkeerd inschatten.
Deze plek is vooral de moeite waard voor mensen die archeologie niet alleen zien als een verzameling spectaculaire muren. Een grote, rechtopstaande plaat, twee stenen die er zijdelings tegenaan zijn geplaatst en een bestrating van platte platen zijn hier genoeg om een onvoltooide begraafplaats te kunnen begrijpen. Daarnaast is er de bijzondere ligging op de overgang tussen bos, duinen en kust, in een gebied dat tegelijkertijd dienst deed als afgraving voor Marès-zandsteen.
De dolmen is een prima bestemming voor een wandeling door Son Real, maar je moet er wel even goed op letten: als je niet weet dat hij nog niet af is, lijkt het complex in eerste instantie gewoon een onopvallend overblijfsel tussen natuurlijke en bewerkte stenen. Als je rustig om de structuur heen loopt en de bewaard gebleven platen één voor één bekijkt, zie je langzaam maar zeker de rechthoekige binnenruimte ontstaan.
Geschiedenis en betekenis
Een begraafplaats in aanbouw
De opgraving van de Dolmen de Son Real leidde tot een opmerkelijke conclusie: er werd geen volledig voltooide grafkamer blootgelegd die later alleen beschadigd was geraakt, maar een blijkbaar niet afgebouwde begrafenisstructuur. Van de geplande binnenruimte was een rechthoekig beginstuk te zien. Het bouwproces kwam dus tot stilstand voordat er een gesloten kamer ontstond.
Dat maakt deze dolmen archeologisch gezien extra interessant. Bij een voltooid monument kun je meestal het gebruik, verbouwingen en verval bestuderen; in Son Real geeft de bewaard gebleven structuur bovendien inzicht in een afgebroken bouwproces. De grote noordelijke plaat en de twee aan de zijkanten geplaatste stenen laten zien hoe de kamer was begonnen. De omringende bestrating van platte stenen zorgde voor stabiliteit in het centrale gedeelte en laat zien dat het niet om een willekeurige verzameling stenen gaat.
Welke concrete redenen tot de stopzetting hebben geleid en voor wie de begrafenis bedoeld was, kun je niet met zekerheid afleiden uit de overgeleverde bevindingen. Daarom is een voorzichtige interpretatie belangrijk: de dolmen was bedoeld als grafmonument, maar werd in de vorm die je nu ziet niet helemaal afgemaakt. Juist dit open einde onderscheidt hem van veel andere archeologische vindplaatsen, waarvan de geschiedenis vooral moet worden gereconstrueerd aan de hand van latere vernielingen.
De Talayotische breuk
Wat de latere geschiedenis van het complex betreft, wordt verondersteld dat het al in de Talayotische tijd is afgebroken. Een mogelijke reden hiervoor is dat het bouwmateriaal opnieuw werd gebruikt. De grote platen konden van grote waarde zijn voor andere bouwwerken in de omgeving, vooral omdat bewerkte steen niet opnieuw gewonnen en bewerkt hoefde te worden.
Als mogelijke bestemmingen voor dit hergebruik worden de nabijgelegen necropolis en een tot nu toe niet gelokaliseerde talayotische nederzetting in het gebied genoemd. Beide blijven een archeologische veronderstelling en mogen niet worden verward met een onomstotelijk bewijs. Wat je vandaag vooral ziet, is het resultaat: van het aangevangen complex is slechts een klein deel overgebleven, terwijl belangrijke onderdelen ontbreken.
Deze hypothese legt een verband tussen de dolmen en de latere ontwikkeling van het kustlandschap, zonder hem tot onderdeel van de necropolis te maken. Dat verschil is belangrijk: de necropolis bestaat uit talloze afzonderlijke grafbouwwerken uit de Talayotische periode en daarna; de dolmen is een aparte vindplaats met een eigen bouwvorm en een niet-afgesloten rechthoekige kamer.
Opgraving en bescherming
De dolmen is volledig archeologisch onderzocht en daarna beschermd. Hoe hij er nu uitziet, is dus geen ongerepte oorspronkelijke staat, maar het resultaat van een opgraving, documentatie en bescherming. Pas door de opgraving werd duidelijk hoe de rechtopstaande platen, de zijdelen en de stenen bestrating eromheen bij elkaar hoorden.
Het belang ervan zit niet zozeer in de grootte of de rijke versiering, maar meer in de combinatie van de bouwkundige staat en het landschap. Een onvoltooide grafstructuur aan de rand van een historisch steengroevegebied roept vragen op die een voltooid monument nauwelijks kan beantwoorden: waar begon de grafkamer? Welke stenen waren er al geplaatst? Hoe werd het centrale bouwwerk gestabiliseerd? En welke delen zouden later als bouwmateriaal verdwenen kunnen zijn? Ter plaatse worden zulke vragen direct aan de hand van de stenen duidelijk.
Wat er te zien is
De noordelijke stenen plaat
De grote, verticaal geplaatste plaat aan de noordkant springt het meest in het oog. Deze vormt het belangrijkste bewaard gebleven herkenningspunt van de nog in aanbouw zijnde kamer. Als je het complex eerst van een beetje afstand bekijkt, kun je deze steen als uitgangspunt nemen: vanaf hier kun je de geplande vorm beter zien dan van dichtbij, waar losse platen makkelijk opgaan in de omringende rotsen en het puin.
De rechtopstaande positie is cruciaal. Het laat zien dat de steen niet zomaar plat op de grond lag, maar bewust als bouwelement is geplaatst. In een voltooide aanleg zou hij een deel van de wand van de grafkamer hebben gevormd. Tegenwoordig lijkt hij bijna een markering voor een ruimte die nooit is afgesloten.
De twee zijpanelen
Aan de noordelijke plaat sluiten twee zijdelingse stenen aan. Samen vormen ze de omtrek van een rechthoekige kamer. De overige bouwdelen die er een afgesloten binnenruimte van zouden hebben gemaakt, ontbreken echter. Je kijkt dus niet naar een toegankelijke grafkamer, maar naar een paar elementen die constructief met elkaar zijn verbonden.
Juist bij deze aansluitingen zie je het verschil tussen een natuurlijke rotsformatie en een bouwwerk. De platen zijn op elkaar afgestemd en bakenen de zijkanten van een geplande ruimte af. Het loont de moeite om je standpunt langzaam te veranderen: van achteren is de positie van de grote plaat goed te zien, terwijl vanaf de vermoedelijke ingangskant juist duidelijker wordt hoe smal en geconcentreerd de aangevangen kamer was aangelegd.
De bestrating van platte stenen
Rondom de centrale structuur ligt een bestrating van platte stenen platen. Die diende ter stabilisatie en maakt dus deel uit van het bouwkundige concept van de dolmen. Dit detail valt minder op dan de rechtopstaande noordelijke plaat, maar is net zo belangrijk om de vindplaats te begrijpen. De grafarchitectuur bestond niet alleen uit zichtbare muurstenen; ook de voorbereide ondergrond droeg bij aan de stabiliteit van het centrale bouwwerk.
Bezoekers moeten daarom niet alleen naar het midden van het terrein kijken. De overgangen tussen de bestrating en het omliggende terrein laten zien hoe het bouwterrein is aangelegd. Op een vindplaats met blootliggende rotsen en sporen van historische steenwinning is dit verschil bijzonder leerzaam: bewerkte, geplaatste en natuurlijk voorkomende stenen liggen dicht bij elkaar.
De onvoltooide rechthoekige kamer
Het belangrijkste ‘onderdeel’ is, paradoxaal genoeg, de ruimte die ontbreekt. Bij de opgraving werd de aanzet van een rechthoekige kamer ontdekt, maar de geplande vorm is nooit helemaal afgemaakt. Er is geen volledig omsloten binnenruimte en er is geen bewaard gebleven monumentaal dak waar je onder zou kunnen lopen. De dolmen kun je eerder zien als het bevroren begin van een bouwproject.
Deze onvolledigheid verklaart waarom het plein op foto’s vaak minder spectaculair lijkt dan als je het in het echt bekijkt. Ter plaatse kun je de lijnen van de stenen met elkaar vergelijken. Als je je voorstelt dat er nog meer muurstenen zouden moeten volgen, zie je aan de hand van de paar overblijfselen een rechthoekige plattegrond ontstaan. Zonder die informatie blijft er daarentegen al snel alleen de indruk van een kleine stenen opstelling over.
Het Marès-mijngebied
De dolmen ligt in een gebied waar platen van marès werden gewonnen, de kalkhoudende zandsteen die veel voorkomt op Mallorca. Dit materiaal is waarschijnlijk ook gebruikt voor de grafstructuur. De bouwplaats en de grondstofbron lagen dus vlak bij elkaar. Het terrein vertelt niet alleen over begrafenissen, maar ook over het uitkiezen, delven en bewerken van geschikte stenen platen.
De sporen van de steenwinning moet je niet verwarren met onderdelen van de grafkamer. Ze vormen de materiële basis van het bouwwerk: hier lag de steen klaar waaruit het complex zou ontstaan. Tegelijkertijd maakt het door mensen bewerkte rotslandschap het op het eerste gezicht lastig om het te herkennen. Pas door de duidelijke opstelling van de bewaard gebleven kamerplaten en de verstevigende bestrating valt de dolmen op in zijn omgeving.
De overgang tussen duinen, bos en zee
De vindplaats ligt op een klein uitlopertje aan de kust, op de grens tussen het duinensysteem, het dennenbos en de eerste zeelijn. Deze locatie is meer dan alleen een mooi decor, want het bepaalt de hele sfeer van je bezoek: achter de dolmen wordt de begroeiing steeds dichter, ervoor strekt de kust zich uit, en onder je voeten wisselen zand, vlakke rotsplaten en rotsachtige ondergrond elkaar af.
Het huidige landschap mag niet zomaar als een exacte afspiegeling van de bouwperiode worden gezien. Toch helpt het je om de ruimtelijke keuze te begrijpen. De begraafplaats is niet diep in het binnenland van het eiland aangelegd, maar op een opvallende overgang tussen verschillende landschapszones. Vanaf de achterkant zie je bovendien op de achtergrond een moderne peil- of uitkijktoren. Die hoort niet bij de dolmen en laat zien hoe verschillende tijdslagen in hetzelfde kustlandschap samenkomen.
Het bezoek
Eerst het terrein, dan de stenen bekijken
Je kunt de dolmen niet in één oogopslag helemaal begrijpen. Het is handig om eerst even de ligging van de vindplaats in je op te nemen: aan de ene kant bos en duinen, aan de andere kant de open kustzone, en daartussen het terrein dat gekenmerkt wordt door stenen platen en vroegere ontginning. Pas daarna is het de moeite waard om naar de eigenlijke structuur toe te lopen. Zo wordt duidelijk waarom sommige onderdelen van een afstand bijna in de omgeving opgaan.
De grote noordelijke plaat dient als oriëntatiepunt. Van daaruit kun je de twee zijdelen en de vlakke bestrating volgen. Daarna kun je het complex het beste rondlopen, zonder op de archeologische vindplaatsen te gaan staan of op de stenen te klimmen. Het achteraanzicht laat de ligging van de hoofdplaat zien; vanaf de tegenoverliggende kant kun je je de rechthoekige ruimte die hier is aangelegd beter voorstellen.
Geen klassiek bezoek aan een monument
Bij de dolmen vind je geen hoge muren en ook geen volledig bewaard gebleven binnenruimte. Je moet het complex ook niet verwarren met de nabijgelegen necropolis. Wie alleen de talrijkere en deels duidelijker gevormde graven verwacht, zou de dolmen wel eens voor een onbelangrijk detail kunnen houden. Maar juist de onvoltooide bouwfase maakt hem zo bijzonder.
Om de dolmen zelf te bekijken, hoef je geen lange rondgang door verschillende ruimtes te maken. Hoe lang het hele uitstapje duurt, hangt vooral af van via welke ingang je de vindplaats bereikt en of je de route combineert met andere bezienswaardigheden op het openbare landgoed. De gemarkeerde paden door Son Real zijn geschikt voor wandel- en fietstochten; de archeologische vondst zelf verdient echter wel een paar rustige minuten om vanuit verschillende hoeken te bekijken.
Bezoekstijden en drukte
Er zijn geen betrouwbare, concrete openingstijden bekend. Aangezien de toegangsmogelijkheden, veiligheidsmaatregelen en regels kunnen veranderen, is het raadzaam om voor je vertrek even te checken wat de huidige situatie is. Hetzelfde geldt voor eventuele toegangsregels; op basis van de beschikbare bezoekgegevens is het niet mogelijk om een betrouwbare prijs te noemen.
Uit verslagen over Son Real blijkt dat het er in de zomer drukker kan zijn, terwijl het in het laagseizoen rustiger is. Voor de dolmen is dat vooral belangrijk, want de fijne bouwkundige details komen beter tot hun recht als je er even de tijd voor neemt in plaats van er snel even een foto van te maken. Er is echter geen specifiek tijdstip bekend waarop het gegarandeerd rustig is. Naast de drukte moet je bij de open kust ook rekening houden met zon, wind en de toestand van de paden bij het plannen van je bezoek.
Routebeschrijving en parkeren
Vanaf de luchthaven van Palma
De opgeslagen routegegevens lopen van de luchthaven van Palma naar Urbanització Montfarrutx. De route is 64 kilometer lang en de rit duurt ongeveer 64 minuten. De route loopt via de Ma-30, daarna via de Ma-13 en verder via de Ma-3400. Deze route eindigt uitdrukkelijk in Urbanització Montfarrutx en niet direct bij de stenen platen van de Dolmen de Son Real.
Voor het laatste stukje heb je dus aparte aanwijzingen nodig. De dolmen ligt in het kust- en natuurgebied van Son Real en is geen bezienswaardigheid midden in de bebouwing waar je zo langs een rij huizen naartoe rijdt. Afhankelijk van je startpunt volg je na de rit over de weg een pad door het terrein of langs de kust. Een actuele kaart met de gemarkeerde routes is hiervoor handiger dan alleen het adres van de woonwijk.
Vanuit het centrum van Palma
Vanaf het centrum van Palma is het 61 kilometer over de weg naar Urbanització Montfarrutx. De rit duurt ongeveer 69 minuten en loopt via de Ma-13, de Ma-3400 en de Ma-3440. Ook deze afstanden gelden alleen voor de genoemde wijk. De dolmen zelf ligt buiten de bebouwde kom, in het archeologische kustlandschap.
Als je je bezoek begint bij het openbare landgoed Son Real, bereik je de oprit via de weg tussen Can Picafort en Son Serra de Marina. Bij de gebouwen van de finca is er parkeergelegenheid, vanwaar bewegwijzerde routes door het terrein lopen. Je kunt Son Real ook vanaf de kustkant opnemen in een langere wandeling. Welke variant het handigst is, hangt ervan af of je alleen de dolmen wilt bezoeken of samen met het landgoed en andere archeologische bezienswaardigheden.
Geen bushalte in de buurt
In de directe omgeving van de dolmen is geen bushalte geregistreerd. Een busrit kan daarom niet worden beschouwd als een rechtstreekse reis naar de vindplaats. Als je met het openbaar vervoer komt, moet je rekening houden met een stukje lopen vanaf een verder weg gelegen vertrekpunt en is het verstandig om van tevoren de actuele verbindingen, inclusief de terugreis, te checken.
Volgens de beschikbare beschrijvingen lopen de laatste stukken door Son Real grotendeels over vlak, makkelijk begaanbaar terrein. Dat betekent echter niet dat je met een auto helemaal tot aan de archeologische structuur kunt rijden. De route maakt deel uit van de bezoekerservaring: pas bij de overgang van het bos- en duingebied naar de kust word je je bewust van de bijzondere ligging van de dolmen.
In de omgeving
Woonwijk Montfarrutx
Urbanització Montfarrutx is de plek die in de bezoekgegevens staat vermeld voor de Dolmen de Son Real. De vindplaats zelf ligt echter niet in een stedelijke omgeving, maar in het open kustlandschap van de gemeente Santa Margalida. Voor de planning is dit onderscheid belangrijk: de locatie-aanduiding brengt reizigers naar het juiste gebied, maar vervangt niet de oriëntatie op het laatste stukje van de route.
De woonwijk ligt op de overgang naar het kustgebied dat zich uitstrekt richting Son Real. Daardoor komen hier de woonwijk, het strandlandschap en de beschermde natuur direct tegen elkaar aan. Zorg dat je proviand, water en alles wat je nodig hebt voor de wandeling al geregeld hebt voordat je naar de archeologische vindplaats vertrekt; reken er niet op dat er bij de dolmen zelf toeristische voorzieningen zijn.
Finca Pública de Son Real
Het openbare landgoed Son Real beslaat 395 hectare en herbergt archeologische, etnologische en natuurlijke bezienswaardigheden. De regering van de Balearen heeft het landgoed in 2002 aangekocht om deze waarden te beschermen. Op het terrein staan traditionele landhuisgebouwen, een bezoekerscentrum, een archeologisch museum en gemarkeerde routes door bos-, duin- en kustgebieden.
Voor je bezoek aan de dolmen biedt de finca het bredere historische kader. Het pad door het landgoed laat zien dat het kleine grafmonument niet op zichzelf staat in een leeg landschap, maar deel uitmaakt van een gebied dat al heel lang in gebruik is. De middeleeuwse boerderijgebouwen, sporen van landbouw en recentere bouwwerken aan de kust horen echter bij andere tijdperken en moeten niet worden gezien als onderdeel van de dolmen.
Begraafplaats van Son Real
Vlak bij de dolmen ligt de necropolis van Son Real, maar die twee namen mogen niet door elkaar worden gebruikt. De necropolis bestaat uit een groot aantal talayotische en latere graven met verschillende basisvormen. De dolmen daarentegen is het apart onderzochte, onvoltooide bouwwerk met een rechthoekige grafkamer, een grote noordelijke plaat en twee zijplaten.
Juist de combinatie van beide vindplaatsen is de moeite waard, omdat ze verschillende vormen van prehistorische begrafenisarchitectuur laat zien. Tegelijkertijd helpt de vergelijking om de eenvoudige dolmen beter te bekijken. De duidelijk omvangrijkere necropolis mag de kleinere vindplaats niet overschaduwen; het is eerder de historische buur, waarvoor mogelijk materiaal van de afgebroken dolmen is hergebruikt.
Son Bauló en Son Serra de Marina
Het natuur- en kustgebied van Son Real ligt tussen Can Picafort, Son Bauló en Son Serra de Marina. Vanaf de kust kun je een archeologische rondleiding combineren met een strandwandeling. Zorg wel dat je genoeg tijd overhoudt voor de terugweg, want de opgravingslocaties liggen niet, zoals musea, direct aan een boulevard.
Son Bauló markeert de overgang van de bebouwde vakantieplaats naar het beschermde landschap. Son Serra de Marina ligt aan de andere kant van het landgoed en is een ander mogelijk startpunt voor uitstapjes langs de kust. Beide plekken zijn handig om de locatie te bepalen; de dolmen zelf blijft echter een op zichzelf staande archeologische vindplaats binnen het natuurgebied van Son Real.
De plek daarvoor
Urbanització Montfarrutx in het plaatsprofielHandige tips voor je bezoek
Schoenen en bescherming tegen het weer
De paden door het landgoed worden overwegend vlak en makkelijk beschreven. Voor de dolmen is het toch handig om stevige, gesloten schoenen aan te trekken, want de tocht gaat over natuurpaden en door een gebied met zand, rotsen en platte stenen. Dat geldt vooral als je de vindplaats niet als losse stop bezoekt, maar als onderdeel van een langere route.
Langs de eerste kustlijn ontbreekt de dichte beschutting die het dennenbos op sommige stukken van de route biedt. Zonnebrandcrème, drinkwater en kleding die bij het weer past, horen daarom bij je uitrusting. Wind kan de gevoelstemperatuur beïnvloeden, terwijl de open ligging tegelijkertijd weinig bescherming biedt tegen de directe zon. Controleer voor je vertrekt de actuele weers- en routeomstandigheden.
Op bezoek met kinderen
De routes op de Finca Son Real worden omschreven als gezinsvriendelijk en niet al te moeilijk. Voor kinderen kan de dolmen extra interessant worden als je de bewaard gebleven delen uitlegt als een archeologisch raadsel: welke plaat staat er nog rechtop? Waar beginnen de zijkanten? Waar zou de kamer verder zijn uitgebouwd? Zo wordt van een op het eerste gezicht onopvallende stenen opstelling een begrijpelijke plattegrond.
De vindplaats is echter geen nagebouwd belevingsterrein. De stenen mogen niet als klimelementen worden gebruikt, en de beschermende functie van de opstelling heeft voorrang. Voor een geslaagd familie-uitje helpt het om de dolmen te combineren met het natuurpad en eventueel de informatie die het landgoed biedt, in plaats van alleen van dit kleine bouwwerk een uitgebreide tentoonstelling te verwachten.
Respect voor een beschermde vindplaats
De dolmen is helemaal opgegraven en beschermd. Je mag de stenen niet verplaatsen of erop gaan staan, vondsten niet meenemen en de begroeiing niet verwijderen. Zelfs kleine veranderingen kunnen de leesbaarheid van een archeologische vondst aantasten. De bestrating eromheen hoort net zo goed bij het complex als de opvallende verticale plaat.
Op foto’s is terughoudendheid vaak zelfs een voordeel. Een foto vanaf iets grotere afstand laat de relatie tussen de Noordplaat, de zijstenen en de bestrating beter zien dan een close-up van afzonderlijke rotsvlakken. Vanaf de achterkant zie je bovendien de moderne peiltoren op de achtergrond. Dat is een interessant motief, maar moet wel duidelijk worden gezien als een bouwwerk uit een ander tijdperk.
Wat je niet kunt verwachten
De Dolmen de Son Real heeft geen volledig gesloten grafkamer, geen hoge gevels en er zijn ter plaatse geen sporen gevonden van een rijke uitrusting. Zijn waarde zit hem in de bewaard gebleven beginfase van een bouwwerk. Wie een monumentale ruïne verwacht, loopt misschien te snel langs de paar stenen platen; wie op zoek is naar sporen van een afgebroken bouwproces, ontdekt een ongewoon nauwkeurig archeologisch vondstmateriaal.
Je moet de dolmen ook niet gelijkstellen aan de necropolis. De talrijke graven, miniatuurversies van talayotische bouwwerken en de uitgebreide grafvondsten van de necropolis horen niet bij de inrichting van deze dolmen. Die duidelijke scheiding maakt het bezoek niet minder interessant, maar juist begrijpelijker: hier staat één enkele, onvoltooide grafstructuur centraal.
Insider-tips van de lokale bevolking
Begin bij de Nordplatte
De grote verticale plaat aan de noordkant is het beste uitgangspunt om de opbouw te bekijken. Van daaruit kun je de twee stenen aan de zijkanten zien en daarmee de rechthoekige plattegrond van de kamer die hier begint.
Eén keer helemaal rondgaan
De structuur ziet er, afhankelijk van waar je staat, anders uit. Van achteren valt de rechtopstaande hoofdplaat op, vanaf de andere kant zie je duidelijker waar de onafgewerkte kamer begint. Blijf daarbij buiten de beschermde stenen om.
Let op de rand van het landschap
De dolmen ligt precies op de overgang tussen het duinensysteem en het dennenbos naar de eerste kustlijn. Pas als je er wat afstand van neemt, zie je hoe bewust deze kleine vindplaats tussen deze landschapszones is gelegen.
Dolmen en necropolis van elkaar scheiden
De nabijgelegen necropolis is een aparte vindplaats. Bij de dolmen tellen de onvoltooide rechthoekige kamer, de noordelijke plaat, twee zijplaten en de bestrating mee – niet de talrijkere grafvormen van de aangrenzende dodenstad.
Een terugblik op de tijdlagen
Vanaf de achterkant van de dolmen zie je op de achtergrond een moderne peil- of vluchttoren. Het uitzicht is prachtig, zolang je maar in gedachten houdt dat de toren niet bij het prehistorische complex hoort, maar uit een later tijdperk stamt.