De Joodse wijk in Inca: ontdek de Joodse wijk

Midden in Inca ligt een historische plek die niet door één enkel monument, maar door straten, huizen en over elkaar heen liggende sporen tot leven komt. De Joodse wijk is de voormalige joodse wijk van de stad, in het Catalaans Call Jueu d’Inca. Je kunt de geschiedenis ervan niet aflezen aan een volledig bewaard gebleven ensemble, maar ontdek je al wandelend, via de namen van de steegjes en vooral via een huis waarvan de muren meerdere eeuwen met elkaar verbinden.

Juist daar zit de charme. Tussen Sant Francesc, Virtut, Can Valella, Pare Cerdà en de Carrer del Call zie je hoe een middeleeuwse woonwijk is opgegaan in de latere stad. Als je graag de stadsgeschiedenis laag voor laag ontdekt, vind je in Inca een bijzondere kijk op het joodse verleden van Mallorca.

Het belangrijkste herkenningspunt is Can Monroig in de Carrer de Can Valella. Dit huis, dat ook wel Can Móra wordt genoemd, staat midden in de voormalige call. De huidige vorm is jonger dan de wijk zelf, maar bij restauratiewerkzaamheden zijn gotische bouwelementen en oudere funderingen blootgelegd. Zo kun je aan één specifiek gebouw zien waarom historische wijken zelden uit slechts één tijdperk bestaan. Deze plek vraagt om aandacht in plaats van een strakke planning: een straatnaam, een rondboog of een dichtgemetselde spitsboog vertellen hier vaak meer dan een grote gevel.

Geschiedenis en betekenis

De geschiedenis van de wijk begint niet met een vrijwillige stadsstichting. Een koninklijk besluit uit de middeleeuwen maakte van de call een afgebakend woongebied voor de joodse bevolking van Inca. Achter dit bestuurlijke besluit zaten spanningen in de christelijk getinte stad – en een joodse gemeenschap die zich verzette tegen een ongeschikte locatie.

De joodse gemeenschap van Inca

Er zijn aanwijzingen dat er in Inca al een joodse gemeenschap was, in ieder geval sinds de verovering van Mallorca door Jaume I in 1229. Oudere bronnen voeren de joodse aanwezigheid op de Balearen terug tot in de 5e eeuw. Voor je bezoek is echter de ontwikkeling in de middeleeuwen doorslaggevend: joden woonden niet pas in Inca nadat de wijk was opgericht, maar maakten al deel uit van de stad voordat ze een eigen woonwijk toegewezen kregen.

Volgens historische schattingen telde de gemeenschap zo’n 306 mensen. Veel van hen waren handelaars of ambachtslieden. Daarmee maakten ze deel uit van het dagelijkse economische leven van de Inca’s en woonden ze zeker niet aan de rand van een onbeduidende nederzetting. De latere straten van de call waren zowel woonplaats, werkplek als het middelpunt van het gemeenschapsleven.

Het besluit van 1346

In 1346 gaf Peter IV van Aragón opdracht om een Joodse wijk op te richten. Dat besluit kwam er na een verzoek van de Mallorcaanse gouverneur Gilabert de Centelles. De aanleiding waren klachten en onrust onder de christelijke inwoners, die zich stoorden aan de grote aanwezigheid van joden in Inca. De oorsprong van de wijk is daarom onlosmakelijk verbonden met uitsluiting.

De plek aan de Carrer d’en Prats die eerst was voorgesteld, stuitte op weerstand bij de joodse gemeenschap, omdat de huizen daar als erg vervallen werden beschouwd. De gemeenschap wendde zich meteen tot de koning en legde uit waarom die plek niet geschikt was. Peter IV ging akkoord met de bezwaren en eiste dat een door de gemeenschap erkende jurist zou worden betrokken bij het kiezen van een betere plek.

Deze aflevering geeft een heel ander beeld van de call: de bewoners waren niet zomaar het onderwerp van een koninklijk besluit, maar maakten gebruik van de beschikbare rechtsmiddelen, gingen in beroep en zorgden ervoor dat de zaak opnieuw werd bekeken. Toen Gilabert de Centelles vanwege koninklijke taken naar Valencia en Catalonië moest reizen, droeg hij de zaak over aan Guillermo de Lagostera. Die kwam in 1353 naar Inca, samen met de jurist Ramon de Capeir en Jaume de Buadella, een jurylid uit Palma. Daar bespraken ze met vertegenwoordigers van de stad en de joodse gemeenschap hoe het met de wijk ging.

Geweld en het einde van het middeleeuwse Call

Het opzetten van een eigen wijk maakte geen einde aan de vijandigheid. Uit 1372 zijn er aanvallen op joden in Inca bekend. In 1391 escaleerde het geweld: huizen en winkels van joodse inwoners werden door een menigte in brand gestoken. Deze gebeurtenis betekende het einde van de call als functionerende joodse gemeenschap. Veel overlevenden bekeerden zich tot het christendom.

Die verwoesting verklaart waarom er vandaag de dag geen intact bewaard gebleven joods stadslandschap meer te vinden is. De wijk bleef weliswaar deel uitmaken van de Inca’s, maar de oorspronkelijke sociale en religieuze orde verdween. De historische plek is daarom minder een ruïne dan een palimpsest: de oude wijk zit verweven in de huidige stad, zonder zich overal openlijk te laten zien.

De mogelijke synagoge

Waarschijnlijk had de gemeente een synagoge. In een document uit 1392 wordt een gebouw genoemd dat toebehoorde aan de grootvader van een vrouw die zich tot het christendom had bekeerd. Deze Jucef Ben Baharon wordt daarin genoemd als rabbijn van de joodse school van de call. Deze formulering wordt gezien als een belangrijke aanwijzing voor een religieuze en gemeenschappelijke instelling in de wijk.

Een gebouw dat duidelijk als synagoge is geïdentificeerd en bewaard is gebleven, maakt echter geen deel uit van de huidige rondleiding. Het belang van het document ligt juist in het feit dat het het verloren dagelijkse leven achter de straten tastbaar maakt: waar nu gewone herenhuizen staan, waren ooit plekken voor gebed, onderwijs, handel en gezinsleven.

Wat er te zien is

De eerste indruk is niet echt spectaculair – en juist daarom moet je even de tijd nemen om goed te kijken. De Joodse wijk bestaat niet uit één afgeschermd terrein, maar is een stukje organisch gegroeide stad. De straten bakenen de historische ruimte af, terwijl Can Monroig als een opengeslagen hoofdstuk laat zien wat er achter latere gevels verborgen kan zitten.

Carrer del Call en de straten van de wijk

De Carrer del Call draagt de herinnering al in zijn naam. Het Catalaanse woord ‘call’ verwijst naar de Joodse wijk. Samen met Sant Francesc, Virtut, Can Valella en Pare Cerdà omringt deze straat het hart van de wijk waar de middeleeuwse gemeenschap zich ontwikkelde. Deze namen zijn de meest betrouwbare wegwijzers door deze historische wijk.

Tijdens de rondleiding is het de moeite waard om niet op zoek te gaan naar een zogenaamd ‘typisch joodse’ bouwstijl. Veelzeggender is juist de ruimtelijke nabijheid: korte stukjes straat, aangrenzende percelen en de ligging van Can Monroig binnen dit geheel, waar tijdens de restauratie oudere bouwdelen aan het licht kwamen. Pas als je het geheel bekijkt, worden de losse steegjes weer een historische wijk.

De huidige bebouwing mag daarbij niet worden verward met een ongewijzigd middeleeuws bouwbestand. De waarde van de plek zit hem in de continuïteit van de stadsplattegrond en in bouwelementen die bij restauraties aan het licht zijn gekomen. De rondleiding is daarom een oefening in goed kijken: de loop van de straten en de structuur van de huizen zijn belangrijker dan decoratieve uiterlijke kenmerken.

Can Monroig

In de Carrer de Can Valella staat het belangrijkste bezienswaardigheid van de wijk. Can Monroig, ook wel Can Móra genoemd, kreeg zijn huidige uiterlijk in de 16e eeuw, maar is gebouwd op oudere funderingen. Onderzoek en restauratiewerkzaamheden hebben bouwelementen aan het licht gebracht die de middeleeuwse oorsprong van het gebouwencomplex laten zien; de funderingen dateren uit de 13e of 14e eeuw.

Van buiten valt een ingetogen gevel op, waarvan het oppervlak is bekleed met kleine steentjes. Meerdere ramen geven de muur structuur. De hoofdingang wordt afgesloten door een stenen rondboog, die lijkt op het sokkelgedeelte van de gevel. Niets aan het huis doet het lijken op een groot monument. Het belang ervan komt voort uit de combinatie van de ligging, de bouwkundige staat en de oudere elementen die tijdens de restauratie zijn ontdekt.

Het huis stond lange tijd leeg en raakte in verval, voordat nieuwe eigenaren het hebben gerestaureerd. Daarbij kwamen gotische spitsbogen en rondbogen, evenals rechthoekige openingen, weer tevoorschijn. Ze laten zien dat het gebouw oudere delen heeft behouden, hoewel de totale vorm die je nu ziet uit een later tijdperk stamt.

De reeks ruimtes van Can Monroig

Het interieur is verdeeld in twee achter elkaar liggende delen van het gebouw. In het eerste deel lopen drie ruimtes loodrecht op de gevel; bogen scheiden ze van elkaar. Alleen al deze indeling laat zien dat het huis niet in één keer is gebouwd. Verschillende boogvormen staan naast elkaar en laten zien dat er in de loop van de tijd verbouwingen hebben plaatsgevonden.

In de entree staat een barokke, gebogen boog. Een andere, wit geschilderde ronde boog leidt naar een ruimte met een spitsboog die dichtgemetseld is. Gotiek en barok komen hier niet voor als aparte tentoonstellingsonderdelen, maar als delen van hetzelfde huis. Juist die dichtgemetselde spitsboog laat zien hoe openingen hun functie konden verliezen, terwijl het metselwerk bewaard bleef.

Er is nog een muur die het eerste deel van het gebouw van het volgende deel scheidt. De doorgang is haaks aangelegd; ernaast zit een raamopening met een rondboog, die vanwege zijn vorm wordt vergeleken met middeleeuwse bouwelementen. Deze details zijn geen versiering in de gebruikelijke zin, maar laten verschillende boog- en ruimtestructuren zien; een spitsboog is dichtgemetseld.

Oven, kelder en waterreservoir

Bij opgravingen kwamen ook een oven en een wijnkelder tevoorschijn. Zulke vondsten verleggen de aandacht van de politieke geschiedenis naar het dagelijkse leven thuis. Het gebouw was niet alleen een gevel en een representatieve ingang, maar ook een plek voor het opslaan van voorraden, het verwerken van producten en het dagelijkse werk.

De waterreservoir in de binnenplaats is echt heel bijzonder. De vorm wordt beschreven als antropomorf: twee ogen en een neus geven het de uitstraling van een gezicht. Dit detail is een van de meest opvallende ontdekkingen van Can Monroig. Je moet het echter niet te snel interpreteren als een specifiek joods symbool. Wat vaststaat, is hoe het eruitziet, niet dat het een eenduidige religieuze betekenis heeft.

De oven, de kelder, de waterreservoir en de oudere funderingen laten samen zien waarom Can Monroig zo belangrijk is voor de Joodse wijk. Het huis is geen vervanging voor een synagoge en bewijst niet voor elk onderdeel dat het door een bepaalde familie is gebruikt. Maar het laat wel goed zien hoe diep de middeleeuwse laag onder de latere Inca-bebouwing ligt.

Het bezoek

Je kunt de rondleiding het beste beginnen bij de straten zelf. Als je eerst de Carrer del Call en daarna Sant Francesc, Virtut, Can Valella en Pare Cerdà op de stadsplattegrond opzoekt, snap je de samenhang beter dan wanneer je op zoek gaat naar één specifieke ingang. De oude wijk is een historische stadsruimte; je loopt door de straten ervan en niet door een afgesloten archeologisch complex.

Je weg vinden tijdens het telefoongesprek

De straatnamen geven de wandeling zijn structuur. De Carrer del Call geeft de duidelijkste taalkundige aanwijzing, terwijl de Carrer de Can Valella naar Can Monroig leidt. Het is de moeite waard om de straten rustig af te lopen en steeds weer goed te letten op gevels, poortbogen en de breedte van de percelen. Het bezoek is niet zozeer de moeite waard vanwege de lange afstand, maar meer omdat je gaat beseffen dat deze aangrenzende straten ooit de leefomgeving van een eigen gemeenschap vormden.

Je kunt voor deze wijk niet echt een vaste rondleidingstijd vaststellen. Als je alleen de straten en de buitenkant van Can Monroig bekijkt, kun je de rondleiding kort houden. Als je eerst de historische achtergrond leest en de bouwstijlen bewust vergelijkt, blijf je natuurlijk wat langer. De wijk kun je trouwens zonder omweg opnemen in een algemene stadswandeling door Inca.

Kun je Monroig goed plaatsen?

Can Monroig is het meest sprekende gebouw, maar je moet het niet gelijkstellen aan de hele Joodse wijk. De huidige vorm stamt uit de 16e eeuw, terwijl de funderingen en sommige onderdelen nog veel ouder zijn. Eén blik op de stenen rondboog van de hoofdingang en de gedetailleerde gevel is al genoeg om deze gelaagdheid in de tijd te ontdekken.

De gedocumenteerde binnenruimtes met gotische en barokke bogen, de oven, de kelder en de cisterne op de binnenplaats zijn historisch gezien bijzonder leerzaam. Toch is de rondleiding ook de moeite waard als je Can Monroig alleen van buiten bekijkt.

Planning zonder vaste tijden

De huidige openingstijden en toegangsvoorwaarden zijn niet betrouwbaar vastgelegd. Controleer daarom voor je bezoek of er speciale toegangsregels gelden voor Can Monroig of een bijbehorende presentatie. Voor de historische straatjes zelf is vooral een goed oriëntatievermogen belangrijk. Daglicht helpt je om metselwerk, bogen en straatnaamborden te herkennen; de geschiedenis van de wijk wordt duidelijk door deze kleine details.

Deze plek vraagt niet om een toeristische choreografie. Er is geen voorgeschreven begin en geen afsluitend panorama. Het bezoek komt het meest overtuigend over als je eerst de geschiedenis van de gedwongen wijkvorming in je achterhoofd houdt en daarna kijkt naar de huidige normaliteit van de straten. Het contrast tussen het dramatische verleden en het alledaagse stadsbeeld is de echte beleving van het bezoek.

Routebeschrijving

Inca ligt in het midden van het eiland en is goed bereikbaar via het hoofdwegennet. De aangegeven afstanden en reistijden gelden tot aan Inca, niet direct tot aan een bepaalde voordeur in de Joodse wijk. Binnen de stad loop je het laatste stukje via het lokale wegennet.

Vanaf de luchthaven van Palma

Vanaf de luchthaven van Palma is het over de weg 34 kilometer naar Inca. De rit duurt ongeveer 32 minuten en loopt eerst via de Ma-30 en daarna via de Ma-13. Nadat je de Ma-13 hebt verlaten, rijd je door de stad richting het centrum en verder naar de straten van de voormalige call.

Vanuit het centrum van Palma

Vanaf het centrum van Palma is het over de weg 31 kilometer naar Inca. De rit via de MA-13 duurt ongeveer 37 minuten. Ook deze reistijd geldt tot aan Inca. Het laatste stuk naar de Joodse wijk loopt door het stratenstelsel van de binnenstad.

De Ma-13 is daarbij de duidelijke hoofdroute tussen Palma en het midden van het eiland. In Inca zelf is het handig om niet alleen naar de Engelse naam „Jewish Quarter“ te zoeken, maar ook naar Call Jueu, Carrer del Call of Carrer de Can Valella. Can Monroig ligt daar op nummer 22 en is een duidelijk herkenningspunt.

Met de bus

Als bushaltes in de buurt kun je denken aan Gran Via de Colom 1, Gran Via de Colom 2, Sant Joan de Déu 1 en Inca Llevant 2. Vanaf daar loop je verder door de historische straatjes. Welke halte het handigst is, hangt af van de lijn die je neemt en de volgorde waarin je de rondleiding wilt doen.

Als je te voet op verkenning gaat, is de Carrer de Can Valella een prima bestemming, want Can Monroig vormt daar de meest tastbare link met de geschiedenis van de wijk. Vanuit dit huis kun je de overige straten van de call in een korte stadswandeling inpassen, zonder dat je tussen de verschillende punten door moet rijden.

In de omgeving

Inca is geen historisch decor dat rond de voormalige Joodse wijk in de tijd is bevroren. De wijk ligt in een levendige stad in het midden van het eiland, en juist het dagelijkse leven van nu maakt het verlies van de middeleeuwse gemeenschap voelbaar. De huidige stad beslaat de ruimte waar ooit joodse handelaars, ambachtslieden en gezinnen woonden.

Een bezoek kun je daarom het beste combineren met een wandeling door het centrum van Inca, waarbij je de Joodse wijk niet als een op zichzelf staand deel moet zien. De overgangen tussen de straten van de wijk en de rest van de stad laten zien hoe nauw de joodse bevolking vóór de gedwongen afscheiding met Inca verbonden moet zijn geweest en hoe volledig de wijk na de gebeurtenissen van 1391 weer opging in de latere stad.

Can Monroig is een goed historisch startpunt voor deze wandeling. Van daaruit lopen de aangrenzende straten door het hart van de vroegere call. Daarna kun je de wandeling zonder vaste route door het centrum voortzetten. Deze open vorm past goed bij de plek: de stedelijke structuur laat oudere lagen maar hier en daar zichtbaar worden.

Als je op Mallorca verschillende plekken met een joodse geschiedenis bezoekt, moet je Inca op zichzelf bekijken en niet verwarren met de bekendere joodse wijk van Palma. Ze liggen allebei in verschillende steden en hebben hun eigen geschiedenis. In Inca staan het koninklijk besluit uit 1346, de discussie over de eerste locatie, het geweld aan het einde van de 14e eeuw en de bouwlagen van Can Monroig centraal.

Door de centrale ligging op het eiland is deze wijk bovendien een ideale culturele tussenstop tijdens een tocht door het midden van Mallorca. Je hoeft er geen omweg voor te maken en je hoeft er ook niet ver voor te lopen. Het leuke is juist dat je zo een vaak over het hoofd geziene kant van Inca leert kennen.