Llorenç Riber in Lluc: literair monument in Escorca

Midden in het heiligdom van Lluc kom je Llorenç Riber niet tegen in een museumzaal, maar op een plein waar de literatuurgeschiedenis van Mallorca in de open lucht wordt tentoongesteld. De buste van de dichter, priester en vertaler maakt deel uit van een klein monumentencomplex bij de Porxets. Als je toch door Lluc loopt, kun je hier even overschakelen van het religieuze naar het taalkundige erfgoed van het eiland.

Deze bezienswaardigheid is makkelijk over het hoofd te zien. Het heeft noch de omvang van een op zichzelf staand monument, noch de opzet van een tentoonstelling. De charme zit ’m in de context: naast Riber worden met Miquel Costa i Llobera en Antoni Maria Alcover nog twee andere persoonlijkheden geëerd die de taal en literatuur van Mallorca hebben gevormd. De teksten bij de bustes maken van het plein meer dan alleen een rij stenen portretten.

Deze plek is vooral interessant voor lezers, mensen die nieuwsgierig zijn naar cultuurgeschiedenis en bezoekers die Lluc niet alleen als bedevaartsoord willen zien. Ribers levenspad loopt van de Mallorcaanse poëzie via zijn interesse in de Catalaanse taal tot vertalingen van Latijnse klassiekers. De buste vat deze bijzondere biografie samen in één gezicht en één naam – pas als je het geheel goed bekijkt, zie je de bredere context.

Belangrijk om te weten: hier wordt uitsluitend het monument voor Llorenç Riber in Lluc bij Escorca bedoeld. Het geboortehuis van Riber, oftewel het naar hem vernoemde huis in Campanet, is een andere bezienswaardigheid en mag niet worden verward met deze herdenkingsplaats.

Geschiedenis en betekenis

Toen Llorenç Riber het dorpsplein uit zijn jeugd beschreef, ontstond er een hele wereld. In *La minyonia d’un infant orat*, gepubliceerd in 1935, herinnerde hij zich het plein als een theater, een wedstrijdterrein en het middelpunt van zijn jeugdherinneringen. De kerk, de gierzwaluwen, de rijpende velden, de papavers en de kersenbomen verbond hij tot één beeld waarin zowel de architectuur als de natuur even levendig overkomen. De tekst legt beter uit dan een nuchtere biografie waarom een monument voor Riber op een openbaar plein zo goed past.

Llorenç Riber

Riber kwam uit Campanet en volgde een deel van zijn opleiding in Lluc, voordat hij aan het seminarie in Palma ging studeren. Later gaf hij daar zelf les in retorica en poëzie. De band met Lluc was daarom niet alleen symbolisch: het heiligdom maakte deel uit van zijn opleidingstraject, terwijl de bergwereld en de plattelandscultuur van Mallorca zijn literaire achtergrond vormden.

Zijn werk reikte veel verder dan alleen zijn eigen gedichten. Riber werkte mee aan het Catalaanse woordenboek dat door Antoni Maria Alcover was begonnen, maakte deel uit van de kring rond het tijdschrift Mitjorn en nam deel aan het Eerste Internationale Congres over de Catalaanse taal. Tijdens de Jocs Florals in Barcelona werd hij in 1910 benoemd tot Mestre en Gai Saber, een traditionele onderscheiding voor poëtisch werk. De bundel Sol Ixent, die in 1912 verscheen, laat de invloed zien van Miquel Costa i Llobera, wiens buste tegenwoordig naast die van Riber staat.

Vertaler van de klassiekers

Nadat hij in 1913 naar Barcelona was verhuisd, legde Riber zich intensief toe op het vertalen van Latijnse auteurs naar het Catalaans. Zijn werk verscheen in de Bernat-Metge-collectie, een belangrijk uitgaveproject voor klassieke literatuur. Zijn vertaling van de Aeneis springt er vooral uit. Daardoor herinnert de buste in Lluc je niet alleen aan een dichter uit de streek, maar ook aan iemand die de brug sloeg tussen de antieke literatuur en het moderne Catalaanse lezerspubliek.

Door die veelzijdigheid is Riber echt een complex figuur. Hij was priester en literatuurdocent, schreef gedichten en religieuze proza, werkte mee aan een woordenboek en vertaalde werken uit de oudheid. Zijn levensloop raakt daarmee verschillende culturele stromingen die op Mallorca nauw met elkaar verweven zijn: kerkelijke vorming, klassieke geleerdheid, regionale herinnering en het in stand houden van de Catalaanse taal.

Het monument van Lluc

De bustes van Llorenç Riber en Miquel Costa i Llobera zijn gemaakt door beeldhouwster Remígia Caubet. Ze werden in 1984 onthuld ter gelegenheid van de honderdste verjaardag van de kroning van de Mare de Déu de Lluc. Het monument voor Antoni Maria Alcover kwam er in 2001 bij; het is gemaakt door Llorenç Ginard en geschonken door de gemeente Manacor.

Het huidige drietal is dus niet in één keer ontstaan. Eerst werden twee dichters geëerd, wier werk nauw verbonden is met Mallorca en Lluc. Later kwam Alcover erbij als taalkundige, geestelijke en drijvende kracht achter het Catalaanse woordenboekproject. Juist omdat Riber samenwerkte met Alcover en beïnvloed was door Costa i Llobera, lijken de drie bustes wel een stenen gesprek over poëzie, taal en culturele identiteit.

Wat er te zien is

Het belangrijkste blijkt niet uit de grootte van het monument, maar uit de omgeving ervan. Wie alleen maar een foto maakt van de buste en dan weer verder loopt, ziet een portret. Wie de drie hoofden, de bijbehorende teksten, de Porxets en de historische fontein of drinkplaats samen bekijkt, ziet een klein cultuurhistorisch plein.

De buste van Llorenç Riber

De buste van Riber toont de schrijver als een publiekelijk geëerde persoonlijkheid. Het is geen grafmonument en ook geen huismuseum, maar een sculpturaal gedenkteken in het Santuari de Lluc. Het werk van Remígia Caubet hoort, samen met de buste van Costa i Lloberas, tot de oudere laag van het huidige ensemble.

Als je hierheen gaat, is het de moeite waard om niet alleen op de gelijkenis van een portret te letten. Het gaat erom welke rol Riber op deze plek krijgt: hij staat tussen een dichter die hij bewonderde en een taalkundige met wie hij samenwerkte. Door deze opstelling worden individuele biografieën samengevoegd tot een gezamenlijk hoofdstuk in de intellectuele geschiedenis van Mallorca.

Miquel Costa i Llobera

De naastgelegen buste van Miquel Costa i Llobera is ook gemaakt door Remígia Caubet en werd in 1984 onthuld. Het belang van Costa i Llobera voor Riber was niet alleen van algemeen literaire aard. Zijn invloed is terug te vinden in Ribers dichtbundel *Sol Ixent*, en hij schreef een gedicht voor Riber nadat die tot *Mestre en Gai Saber* was benoemd.

Juist deze tekstuele verwijzing maakt de nabijheid van de twee bustes zo veelzeggend. Voor de monumenten kun je teksten lezen van de geëerde auteurs of teksten over hen. Bij Riber leidt het spoor naar dat gedicht dat Costa i Llobera aan hem opdroeg ter gelegenheid van de poëzieprijs. Zo ontstaat er uit twee naast elkaar staande portretten een gedocumenteerde literaire band.

Antoni Maria Alcover

De buste van Antoni Maria Alcover maakt sinds 2001 deel uit van het ensemble. Alcover was priester, taalkundige en een sleutelfiguur bij het verzamelen van de Catalaanse woordenschat. Riber werkte mee aan het woordenboek dat hij had opgezet. Ook hier is de ruimtelijke nabijheid dus inhoudelijk gemotiveerd en niet alleen maar decoratief.

Als je ze vergelijkt, valt op dat het monument van Alcovers van een andere beeldhouwer is en er later bij is gekomen. De huidige groep vertelt dus ook iets over de ontwikkeling van de herdenkingscultuur in Lluc: het ensemble, dat aanvankelijk aan de dichters was gewijd, werd uitgebreid met een geleerde wiens taalproject verband hield met het werk van Riber zelf.

De teksten bij de bustes

Voor de bustes hangen literaire teksten. Tot het geheel behoren de *Cançó dels pelegrins de Lluc* van Costa i Llobera, Alcovers gedachten over regionalisme en het gedicht dat Costa i Llobera schreef ter gelegenheid van Ribers benoeming tot *Mestre en Gai Saber *. Deze teksten zijn geen toevallige opschriften, maar de sleutel tot deze plek.

Wie de tijd neemt om te lezen, beleeft daarom een bijzondere vorm van gedenkteken. Het gezicht doet denken aan de persoon, terwijl de tekst relaties en gedachten zichtbaar maakt. Zonder de teksten blijft het geheel gewoon een groep bustes; met de teksten wordt het een klein literair plekje binnen het heiligdom.

Els Porxets

De bustes staan bij de Porxets. Deze gebouwen waren oorspronkelijk bedoeld om de vele pelgrims te huisvesten die met hun rijdieren en lastdieren naar Lluc kwamen. Tegenwoordig worden de ruimtes gebruikt als gezinsaccommodaties. Het historische complex van de Porxets staat op de monumentenlijst als historisch-artistiek monument.

Deze achtergrond geeft de opstelling extra diepgang. De dichters en de taalkundige staan niet in een neutraal park, maar op een plek die al heel lang in het teken staat van aankomst, onderdak en pelgrimsreizen. Literatuur, religie en de praktische geschiedenis van het pelgrimeren komen hier direct samen.

De drinkplaats uit 1589

Midden op het plein staat een drinkbak uit 1589. Die herinnert aan hoe de Porxets vroeger werden gebruikt, toen pelgrims met dieren aankwamen en er voor zowel hen als hun dieren onderdak en verzorging nodig was. Dit onopvallende historische element is dus meer dan alleen maar versiering voor het plein.

Tijdens de rondleiding verbindt de drinkplaats de verschillende tijdslagen met elkaar: de oudere infrastructuur van het bedevaartsoord, de in 1984 onthulde dichtersbustes en het later door Alcove aangevulde monument. Als je die allemaal meeneemt in je beschouwing, zie je het plein niet alleen als een herdenkingsplek, maar ook als een bewaard gebleven stukje van de alledaagse geschiedenis van Lluc.

Het bezoek

Het is het beste om je bezoek niet direct bij de buste van Riber te beginnen, maar met een kort overzicht van het plein. Eerst zie je de Porxets als architectonisch kader, daarna de historische drinkbak en tot slot de drie portretten. Door deze volgorde voorkom je dat Llorenç Riber overkomt als een op zichzelf staand monument.

Een rondleiding in drie stappen

Allereerst is het de moeite waard om de drie bustes eens te vergelijken. De namen Costa i Llobera, Riber en Alcover staan voor verschillende aandachtsgebieden, maar hun levenswegen kruisten elkaar op het gebied van literatuur en taalbehoud. Daarna moet je de teksten bij de monumenten lezen. Pas dan wordt duidelijk waarom Costa i Llobera vlak naast Riber staat en waarom Alcover bij de groep hoort.

Tot slot kun je nog even terugkijken naar de Porxets en de drinkplaats. Zo wordt van een kort bezoekje een klein verhaal over Lluc: pelgrims kwamen hier aan met hun dieren; later werden op dezelfde plek schrijvers geëerd die religieuze vorming, de Mallorcaanse landschapsbeleving en de Catalaanse cultuur met elkaar verbonden.

Hoeveel tijd moet je inplannen?

Om even naar de buste te kijken, volstaat een korte stop. Als je de bezienswaardigheid echt wilt begrijpen, heb je wat meer tijd nodig, want de eigenlijke inhoud is verdeeld over verschillende monumenten en informatieborden. Het is slim om je bezoek niet op een vast aantal minuten af te stemmen, maar op je eigen interesse in het lezen. Het monument vraagt geen uitgebreid museumbezoek; hoe lang je er blijft, hangt af van je eigen interesse in het vergelijken en in kaart brengen.

Je kunt de buste makkelijk bezoeken tijdens een wandeling door Lluc. Het is geen bestemming waar je een hele dag mee bezig bent en je moet er niet heen gaan met de verwachting dat je een tentoonstelling, originele manuscripten of gereconstrueerde woonruimtes te zien krijgt. Dat soort dingen vind je bij het Huis Ribers in Campanet, niet bij dit monument in Escorca.

Opening en toegang

Er zijn geen betrouwbare gegevens over de eigen openingstijden of toegangsvoorwaarden van deze bezienswaardigheid. Aangezien deze zich binnen het Santuari de Lluc bevindt, is het raadzaam om voor je vertrek even te checken wat de huidige toegangsvoorwaarden voor het terrein zijn. Informatie van andere instellingen in Lluc geldt niet automatisch voor dit monument.

Routebeschrijving en parkeren

De rit naar Escorca voert je vanuit de vlakte de Serra de Tramuntana in. Het is belangrijk om onderscheid te maken tussen het gemeentelijk gebied, het heiligdom van Lluc en de exacte locatie van het borstbeeld: de aangegeven afstanden en reistijden gelden tot aan Escorca. Het laatste stuk loop je te voet binnen het gebied van Lluc naar het plein bij de Porxets.

Vanaf de luchthaven van Palma

Vanaf de luchthaven van Palma is het over de weg 52 kilometer naar Escorca. De rit duurt ongeveer 64 minuten en loopt via de Ma-30, de Ma-13 en daarna de Ma-2130. De Ma-13 neemt het lange stuk richting het noorden van het eiland voor zijn rekening; via de Ma-2130 ga je verder de bergen in naar Lluc en Escorca.

De aangegeven tijd moet je niet verwarren met de wandeltijd naar de buste. Als je in Lluc bent aangekomen, zet je de auto neer en zoek je vervolgens op het terrein de weg naar het plein en de Porxets. Voor dit laatste stukje is er geen betrouwbare afstand opgegeven, dus is het handiger om de naam van de Porxets of het borstbeeldengroepje als oriëntatiepunt te gebruiken.

Vanuit het centrum van Palma

Vanaf het centrum van Palma is het over de weg 49 kilometer naar Escorca. De rit duurt ongeveer 68 minuten en volgt de Ma-13 en de Ma-2130. Hoewel de afstand iets korter is dan vanaf het vliegveld, duurt de rit in de praktijk langer. Het stadsverkeer en je vertrekpunt in Palma kunnen de daadwerkelijke reistijd ook beïnvloeden.

De Ma-2130 komt bij Lluc uit op het wegennet van de Serra de Tramuntana. Verderop in de gemeente loopt ook de Ma-10, die Escorca met andere delen van het gebergte verbindt. Als je vanuit Palma komt, blijft de beschreven route via de Ma-13 en de Ma-2130 echter de beste manier om er te komen.

Parkeren en bus

Omdat het monument op het terrein van Lluc staat, moet je je auto op een van de reguliere parkeerplaatsen van het bedevaartsoord zetten. Nadat je de auto hebt geparkeerd, ga je te voet verder; de drie bustes en de Porxets zijn daarbij betere zoektermen dan alleen de naam Llorenç Riber.

Lluc is in principe ook met de bus bereikbaar. De halte Lluc ligt voor bezoekers dichter bij de eigenlijke bestemming dan de haltes bij Coll de sa Batalla of bij Menut. Vanaf de halte loop je verder naar het heiligdom en naar het plein van de Porxets.