Avenc de Son Pou: kopuła jaskiniowa w pobliżu Son Coll

Jasne koło wysoko nad dnem jaskini, a pod nim rozległa przestrzeń wypełniona stalaktytami: Avenc de Son Pou koło Son Coll to jedno z tych miejsc na Majorce, których urok odkrywasz dopiero w środku. Naturalny otwór znajduje się w stropie jaskini krasowej. Światło słoneczne wpada przez niego do wielkiej komory i sprawia, że miejsce to wygląda raczej jak podziemna katedra niż wąska szczelina skalna.

Sama droga tam to część tej przygody. Avenc de Son Pou leży między doliną Orient a okolicami Santa Maria del Camí i tradycyjnie dociera się tam pieszo. Jeśli spodziewasz się klasycznej jaskini turystycznej, to nie trafiłeś w odpowiednie miejsce: jest to wrażliwy obszar przyrodniczy w regionie turystycznym, do którego dostęp jest czasami ograniczony i wymaga specjalnego zezwolenia.

Wizyta w tej jaskini to świetna opcja przede wszystkim dla doświadczonych wędrowców, miłośników przyrody i tych, którzy chcą poznać podziemny krajobraz Majorki z dala od wielkich jaskiń turystycznych. Prawdziwym celem nie jest seria sztucznie zaaranżowanych sal, ale jedna, niezwykle proporcjonalna komora główna: z dołu widać niebo przez naturalny otwór, a historyczny tunel biegnie w głąb skały na wysokości dna jaskini.

Przed każdą wyprawą warto sprawdzić, czy jaskinia jest aktualnie otwarta. Stare opisy tras i wcześniejsze relacje nie są tu wiarygodną podstawą: jaskinia została zamknięta z powodu uszkodzeń i dużego wzrostu liczby odwiedzających, a najnowsze informacje mówią, że trzeba mieć pozwolenie od władz. Nawet jeśli wejście jest zamknięte, wycieczka nadal polega na wędrówce po rejonie Coanegra i Orient – ale nigdy nie wolno siłą próbować dostać się do jaskini ani wchodzić przez naturalny otwór szybu.

Historia i znaczenie

Naturalny szyb

Na długo przed tym, zanim człowiek mógł wygodnie dotrzeć na dno jaskini pieszo, Avenc de Son Pou był pionową jaskinią krasową. Jego naturalnym połączeniem z powierzchnią jest otwór w zawalonym lub otwartym stropie jaskini. Majorkińskie słowo „avenc” oznacza szyb lub pionową formację jaskiniową i dokładnie opisuje cechę, która odróżnia to miejsce od zwykłej groty, do której wchodzi się z boku.

Z przekazów wynika, że już w XIX wieku odbywały się pierwsze zejścia przez górny otwór. Takie wyprawy miały niewiele wspólnego z dzisiejszą wizytą w jaskini: naturalne wejście prowadzi prosto w głąb i wymaga sprzętu speleologicznego, doświadczenia oraz umiejętności zapewnienia bezpieczeństwa. Dopiero późniejsza ingerencja w skałę umożliwiła dotarcie na dno komory bez konieczności pionowego zejścia.

Tunel i wydobycie guana

Pod koniec XIX wieku na wysokości dna jaskini wybudowano poziomy tunel. Nie służył on celom turystycznym: ten sztuczny korytarz miał służyć do wydobywania ptasiego guana zgromadzonego w jaskini i wywożenia go z tej przestrzeni. To, co dziś postrzegasz jako imponujące wejście do jaskini, powstało więc z ekonomicznego zainteresowania naturalnym nawozem.

Tunel całkowicie zmienił wrażenia z wizyty. Zamiast zjeżdżać na linie z góry do szybu, od tej pory można było przejść przez górę i wejść do wielkiej komory niemal na poziomie podłogi. Właśnie to przejście wyjaśnia część wrażenia, jakie wywiera Avenc de Son Pou: korytarz najpierw ogranicza widok do skał i ciemności, a na końcu nagle otwiera się wysoka, oświetlona światłem dziennym sala jaskiniowa. Masywna krata przy wejściu do tunelu służy dziś do kontroli i blokowania dostępu.

Skarb Son Pou

Ta niezwykła jaskinia znalazła też swoje miejsce w ustnej tradycji opowieści Majorki. W jednej z rondall zebranych przez Josepa Capó mówi się, że w Avenc de Son Pou kryje się zaczarowany pałac z wielkimi salami, kolorowymi marmurowymi kolumnami, płynącą wodą i strzeżonym skarbem. Mówi się, że mieszka tam siedem wróżek; podczas burzy bawią się w środku przy muzyce i tańcach, a jedna z nich zawsze zostaje przy skarbie.

Opowieść nie zawiera historycznego opisu jaskini, ale zachowuje dawne spojrzenie na to miejsce. Ogromna przestrzeń, do której można było dotrzeć tylko przez otwór w górze, musiała wydawać się jak osobny świat. Krople wody mogły zamienić się w kolumny pałacu, a światło wpadające przez sufit – w znak ukrytej obecności. W ten sposób „Rondalla” łączy rzeczywiste cechy jaskini Avenc z typową dla Majorki wyobraźnią, że charakterystyczne formy krajobrazu są miejscami zamieszkania nadprzyrodzonych istot.

Od celu wędrówki do obiektu wymagającego ochrony

Wraz z rosnącą popularnością znacznie wzrosła liczba odwiedzających. Pojawiły się doniesienia o grupach turystycznych liczących nawet 300 osób, porzuconych śmieciach i pomalowanych ścianach jaskiń. W 2018 roku rząd regionalny Balearów ogłosił więc całkowite tymczasowe zamknięcie jaskini oraz przeprowadzenie badania jej stanu i określenie niezbędnych środków ochronnych. W podjęciu tej decyzji brali udział właściciele posiadłości oraz gmina Santa Maria del Camí.

To miejsce jest dziś nierozerwalnie związane z jego znaczeniem. Avenc de Son Pou to nie byle jakie miejsce na przygody, tylko wrażliwy obszar przyrodniczy na terenie prywatnym. Ograniczenia dostępu mają na celu ochronę nacieków i ścian jaskini. Jeśli chcesz tu przyjechać, musisz pogodzić się z zasadami bezpieczeństwa, granicami posesji i ewentualną koniecznością uzyskania urzędowego zezwolenia – to wszystko trzeba uwzględnić przy planowaniu wycieczki.

Co warto zobaczyć

Kopuła jaskiniowa

Pierwsze wrażenie we wnętrzu wywiera jedna wielka przestrzeń. Podłoga znajduje się głęboko poniżej naturalnego otworu, a ściany wznoszą się dookoła, kierując wzrok w górę. Ponieważ brakuje znanych punktów odniesienia, na początku trudno jest ogarnąć te wymiary. Dopiero osoba stojąca na drugim końcu pomieszczenia pozwala dostrzec, jak szeroka jest w rzeczywistości ta komora.

Ta konstrukcja przypominająca katedrę odróżnia Avenc de Son Pou od jaskiń, które postrzegasz jako ciąg wąskich korytarzy i małych komór. Tutaj wzrok nie zatrzymuje się na najbliższym występie skalnym, tylko wędruje od podłogi przez formacje naciekowe i nieregularne powierzchnie ścian aż do otworu w stropie. Dzięki temu jaskinia sprawia wrażenie nie tyle podziemnego korytarza, co wielkiej przestrzeni wyrzeźbionej w skale.

Naturalny otwór w suficie

Ten charakterystyczny szczegół znajduje się nad głowami zwiedzających. Przez okrągły otwór w stropie jaskini światło dzienne dociera aż do głównej komory. Blask światła zmienia się w zależności od pogody i położenia słońca; podkreśla kontury otworu i tworzy widoczne połączenie między dnem jaskini a światem zewnętrznym. W przeciwieństwie do całkowicie ciemnych jaskiń nie powoduje to całkowitego odcięcia od krajobrazu rozciągającego się nad skałą.

Otwór ten to jednocześnie naturalne wejście do szybu i miejsce, które wiąże się z dużym zagrożeniem. Z góry nie ma żadnego szlaku prowadzącego do komory. Zejście tą stroną to techniczna, pionowa wyprawa jaskiniowa i powinno być zarezerwowane wyłącznie dla odpowiednio wyposażonych specjalistów. Do zwykłej zwiedzania przeznaczony jest wyłącznie sztuczny tunel – i nawet do niego wolno wejść tylko wtedy, gdy dostęp jest wyraźnie dozwolony i tunel jest otwarty.

Formy nacieków

Na ścianach i podłodze widać stalaktyty i stalagmity, które nadają tej wielkiej komorze dodatkową strukturę. Nie tworzą one scenografii oświetlonej jak w muzeum; to, jak je widzisz, zależy od naturalnego światła i od tego, czy masz ze sobą latarkę. Szczególnie w ciemniejszych obszarach na obrzeżach widać, że światło wpadające przez otwór w suficie wprawdzie dociera daleko w głąb pomieszczenia, ale nie oświetla równomiernie każdego zakątka.

Stokani nie są tylko ozdobą. Powstają bardzo powoli z wody przesiąkowej zawierającej minerały i są wrażliwe na dotyk, zabrudzenia i uszkodzenia mechaniczne. Pobrysowane ściany i ślady po poprzednich gościach były więc czymś więcej niż tylko problemem estetycznym. W takiej jaskini ślady ingerencji są widoczne przez długi czas i mogą trwale zniszczyć naturalne powierzchnie.

Sztuczny tunel dostępowy

Ten historyczny tunel przebija skałę z boku i łączy się z dolną częścią komory. Jest prostszy i niższy niż sąsiadująca z nim jaskinia, przez co przejście robi wyjątkowo duże wrażenie. Już do przejścia potrzebna jest latarka czołowa albo kieszonkowa; nikt nie powinien polegać wyłącznie na świetle dziennym w katedrze.

Przy zewnętrznym wejściu znajduje się krata, która może zamknąć tunel. Nie jest to zaproszenie do omijania, przeskakiwania ani siłowego otwierania, tylko widoczna granica między szlakiem turystycznym a kontrolowanym wejściem do jaskini. Jeśli po dłuższej wycieczce natrafisz tam na zamkniętą bramę, nie zakładaj, że inne wejście jest dozwolone. Otwarta strona szybu nie jest alternatywą.

Światło i skala

Najsilniejsze wrażenie wynika z połączenia ciemności i światła dziennego. W tunelu świat zewnętrzny jest na początku całkowicie zasłonięty; w komorze pojawia się jako jasny fragment wysoko w górze. Wzrok kieruje się przez to niemal automatycznie ku sufitowi. Jednocześnie światło padające z boku mocniej podkreśla niektóre powierzchnie skalne niż inne, przez co kontury przestrzeni wyglądają różnie w zależności od miejsca, w którym się znajdujesz. Udokumentowane duże grupy z przeszłości pokazują, jak szybko można przekroczyć pojemność takiego miejsca.

Wizyta

Wędrówka zamiast postoju

Avenc de Son Pou to nie jest miejsce, gdzie wysiadasz z auta tuż przed wejściem. Tradycyjne trasy prowadzą albo od strony Orientu, albo przez Camí de Coanegra z kierunku Santa Maria del Camí. Na trasę tam i z powrotem, w zależności od punktu wyjścia i wybranej trasy, trzeba przeznaczyć około czterech do pięciu godzin. Czas ten obejmuje całą wędrówkę, a nie tylko pobyt w jaskini.

Od strony Orientu szlak zaczyna się w pobliżu drogi między Bunyolą a Orientem. Prowadzi między innymi w kierunku Santa Maria i przebiega przez kamieniste, miejscami bardziej nierówne tereny. Trasa z kierunku Santa Maria przebiega przez Camí de Coanegra i jest dłuższa. Zasady dojazdu i parkowania uległy tam zmianie, dlatego nie warto bez sprawdzenia kierować się starymi opisami, które obiecują możliwość dojazdu samochodem na znaczny odcinek trasy.

Dostęp tylko po aktualnym wyjaśnieniu

Nie ma ustalonych godzin otwarcia ani stałej ceny za wstęp. Przed wyruszeniem warto więc sprawdzić, czy tunel jest teraz dostępny, czy potrzebne jest zezwolenie i jakie zasady obowiązują w danym kraju. Starsze źródła wyraźnie się ze sobą sprzeczają: niektóre mówią o swobodnym dostępie lub możliwości wejścia tylko w wybrane dni, podczas gdy późniejsze doniesienia wspominają o zamknięciu tunelu i konieczności uzyskania pozwolenia.

Dla planowania oznacza to, że: podczas wędrówki nie wolno zakładać, że kratka na końcu będzie otwarta. Jeśli wejście jest zamknięte, zwiedzanie jaskini kończy się w tym miejscu. Ani pokonanie bariery, ani zbliżanie się do naturalnego otworu od góry nie są akceptowalnymi rozwiązaniami zastępczymi. Jeśli przychodzisz tu wyłącznie po to, żeby zobaczyć wnętrze, powinieneś wcześniej bardzo dokładnie sprawdzić, jak wygląda sytuacja.

Planowanie czasu i światło dzienne

Na pokonanie trasy warto zaplanować wystarczająco dużo czasu w świetle dziennym. Podane cztery do pięciu godzin nie uwzględniają w pełni przerw, orientacji w terenie i zmiennych warunków na szlaku; zbyt napięty plan zwiększa ryzyko, że wrócisz o zmierzchu. Zimą dodatkową atrakcją mogą być strumienie i pobliskie jezioro Salt des Freu.

Nie da się poważnie mówić o jakiejś uniwersalnej najlepszej porze, która pozwoli uniknąć tłumów, jeśli chodzi o regulowany dostęp. Najważniejsze jest przede wszystkim to, żeby mieć ważną przepustkę. Jeśli chodzi o samą wędrówkę, lepiej zacząć wcześnie i mieć spory zapas czasu, niż liczyć na konkretną porę.

Pobyt w głębi kraju

Jeśli wejście jest oficjalnie dozwolone, tunel prowadzi prosto do głównej komory. Żeby się nie zgubić, warto mieć latarkę pod ręką jeszcze przed wejściem do korytarza. W jaskini warto nie kierować się od razu do środka, tylko świadomie dostrzec przejście od wąskiego tunelu do przestronnej komory. Z różnych punktów zmienia się położenie jasnego otworu w suficie względem formacji naciekowych.

Twoja wizyta powinna przebiegać spokojnie i nie pozostawić po sobie żadnych śladów. Nie dotykaj stalaktytów, nie rysuj po ścianach i zabierz ze sobą wszystkie śmieci. Zwłaszcza w przypadku grup dobrze jest, żeby liczba uczestników była niewielka. Potrzeba ochrony, która doprowadziła do zamknięcia jaskini, wynikała właśnie z sumy wielu pozornie drobnych ingerencji oraz z natężenia ruchu turystycznego, do którego jaskinia nie jest przystosowana.

Dojazd i parkowanie

Z lotniska w Palmie do Son Coll

Z lotniska w Palmie jedziesz drogą Ma-30, a potem Ma-13 i Ma-13A. Do Son Coll jest 27 kilometrów, a podróż zajmuje około 50 minut. Te informacje dotyczą konkretnie Son Coll, a nie wejścia do Avenc de Son Pou. Stamtąd do jaskini nie da się dojechać samochodem w tradycyjny sposób; ostatni odcinek trzeba zaplanować, korzystając z dopuszczalnej trasy pieszej.

Położenie między Orienttal a Santa Maria del Camí sprawia, że serwisy nawigacyjne czasami proponują różne trasy dojazdu. Decydujące znaczenie mają jednak nie tylko najkrótsza linia na mapie, ale także drogi przejezdne, aktualne zamknięcia oraz dostęp przez tereny prywatne.

Z centrum Palmy do Son Coll

Z centrum Palmy trasa biegnie drogami Ma-13 i Ma-13A. Do Son Coll jest 25 kilometrów; podróż zajmuje około 56 minut. Ten czas dotyczy tylko trasy do Son Coll. Na dalszą wędrówkę trzeba przeznaczyć jeszcze kilka godzin, w zależności od tego, który dozwolony punkt startowy wybierzesz.

Nie należy lekceważyć tego stosunkowo długiego czasu podróży, mimo że liczba kilometrów jest umiarkowana, przy planowaniu dnia. Po przejeździe samochodem nie czeka cię krótka wycieczka, tylko wędrówka z kamienistymi odcinkami. Dlatego w harmonogramie trzeba uwzględnić zarówno powrót, czas marszu, jak i wystarczającą ilość światła dziennego.

Parkowanie przy wejściu na szlak

Starsze opisy tras z strony Orientu podają jako punkt wyjścia zatoczkę przy drodze między Bunyolą a Orientem, niedaleko Son Perot. Inne opisy wskazują, że dostęp i parkowanie przy Camí de Coanegra zostały ograniczone i trzeba było parkować dalej. Dlatego historyczna informacja o miejscu parkowania nie gwarantuje, że dziś jest to legalne lub bezpieczne miejsce na zaparkowanie.

Parkować można tylko tam, gdzie nie ma znaków zakazu, a także tam, gdzie nie przeszkadza to w dojeździe do posesji, przejeździe przez bramy ani w płynnym ruchu ulicznym. Szczególnie wąskie uliczki w dzielnicy Orient nie nadają się do spontanicznego parkowania na poboczu. Jeśli planujesz trasę, sprawdź równie dokładnie dozwolony punkt startowy, jak i dostęp do jaskini.

Transport publiczny

W najbliższej okolicy Avenc de Son Pou nie ma żadnego przystanku autobusowego. Nie da się więc zaplanować tej wycieczki tak, jak zwiedzania atrakcji w obrębie miejscowości, do której można łatwo dotrzeć z przystanku. Również większe pojazdy stanowią problem na wąskich uliczkach; w opisie jednej z wycieczek szkolnych wspomniano już, że przejazd autobusem przez Orient był trudny i nie warto go powtarzać.

Jeśli nie masz własnego samochodu, musisz więc zaplanować całą logistykę wędrówki z miejsca położonego dalej. Trzeba przy tym wziąć pod uwagę dodatkowy czas marszu, możliwość powrotu oraz ograniczoną długość dnia. Poza tym przejazd taksówką do punktu startowego nie rozwiązuje automatycznie kwestii tego, jak zapewnić sobie powrót.

W okolicy

Son Coll

Son Coll to punkt odniesienia dla jaskini, podany w informacjach o dojeździe. Wyznaczone trasy drogowe z lotniska i z Palmy kończą się właśnie tutaj; sama jaskinia Avenc pozostaje celem wędrówki w terenie. To rozróżnienie jest ważne, bo adres z nazwą miejscowości może łatwo sprawiać wrażenie, że wejście do jaskini znajduje się tuż przy drodze przejezdnej.

Ten obszar stanowi przejście między łatwiej dostępnym wnętrzem wyspy a bardziej urozmaiconymi krajobrazami na skraju Serra de Tramuntana. Jeśli tu przyjedziesz, nie planuj dnia jako serii kilku krótkich zwiedzania. Już samo dotarcie do jaskini zajmuje trochę czasu, a krajobraz staje się właściwą oprawą całej wycieczki.

Orient i dolina

Orient to tradycyjny punkt wyjścia dla jednej z popularnych tras wędrówkowych. Ta mała górska wioska leży przy wąskiej drodze z Bunyoli i często łączy się ją ze szlakiem prowadzącym do Salt des Freu, a potem dalej w stronę Santa Maria. Z tej strony trasa prowadzi kamienistymi ścieżkami, przez przejścia ograniczone murami oraz obok bram i przejść.

Dolina oferuje uroczy krajobraz, zwłaszcza poza okresami suszy. Nie należy jednak traktować Orientu wyłącznie jako parkingu przy jaskini. Wąskie uliczki i ograniczone możliwości parkowania wymagają szacunku dla mieszkańców, rolnictwa i ruchu tranzytowego.

Camí de Coanegra i Santa Maria del Camí

Z Santa Maria del Camí prowadzi dłuższa trasa przez Camí de Coanegra. Szlak biegnie wzdłuż doliny na północ i łączy jaskinię z drugą stroną krajobrazu. Dla wędrowców, którzy wolą dłuższą trasę podejścia, ta trasa jest alternatywą dla podejścia od strony Orientu – pod warunkiem, że ścieżki i przejścia przez posesje są aktualnie dostępne.

Santa Maria del Camí to też świetne miejsce na początek albo koniec dnia spędzonego na wędrówce. Nie należy jednak mylić samej jaskini z wizytą w miejscowości: między osadą, końcem drogi dojazdowej a Avencem czeka cię spory kawałek drogi pieszo. Jeśli zaczynasz trasę właśnie stąd, przygotuj się raczej na półdniową wędrówkę niż na zwykły spacer.

Salt des Freu

Salt des Freu można zaliczyć do tras prowadzących ze strony Orientu. Jego wodospad warto zobaczyć zwłaszcza po obfitych opadach albo zimą; w okresach suszy może tam płynąć znacznie mniej wody albo w ogóle jej nie być. Nie należy więc mylić tej wycieczki z trasą, na której przez cały rok masz gwarancję przepływu wody.

Połączenie z jaskinią Salt des Freu sprawdza się przede wszystkim dlatego, że leży w tym samym rejonie wędrówek i uzupełnia krasowy krajobraz jaskini o widoczny zbiornik wodny. Trzeba jednak liczyć się z dodatkowym czasem na trasie i możliwą wilgocią na podłożu. Połączenie tych dwóch celów sprawia, że wycieczka staje się naprawdę długą wyprawą.