Cova de Canet – eksploracja jaskiń w okolicy Son Bessó

Między Son Bessó a Esporles kryje się jaskinia Cova de Canet, której prawdziwy urok nie polega na turystycznej oprawie, ale na jej znaczeniu naukowym. Pod ziemią spotykają się niezwykła struktura skalna, osady zawierające skamieniałości oraz ślady wczesnej obecności ludzi. Jeśli interesujesz się geologią i prehistorią Majorki, znajdziesz tu niezwykłe miejsce do badań.

Cova de Canet nie należy do tej samej kategorii co zagospodarowane jaskinie turystyczne na wyspie. Opisano tu przeważnie poziomo biegnącą jaskinię z naturalnym wejściem i dostępem przez galerię. Zdecydowanie zaleca się założenie butów górskich, odzieży ochronnej i sprzętu speleologicznego. Wizyta w tej jaskini to więc raczej wyzwanie dla przygotowanych speleologów niż spontaniczna rodzinna wycieczka po oświetlonej trasie.

Szczególnie niezwykła jest tu skała: podobno cała jaskinia składa się z konglomeratu. Do tego dochodzi kilka warstw zawierających skamieniałości z pozostałościami wymarłych ssaków z Majorki. Właśnie to połączenie sprawia, że Cova de Canet jest tak interesująca, bo opowiada nie tylko o rozpadzie i przemianach podłoża, ale też o gatunkach zwierząt, osadach i możliwych śladach ludzkiej obecności z odległych czasów.

Przed wyruszeniem w trasę warto sprawdzić, czy i na jakich warunkach można tam teraz wejść. Nie podano godzin otwarcia, a dostępne opisy są wyraźnie skierowane do osób, które znają ten teren jaskiniowy. Wstęp jest darmowy, ale nie oznacza to, że jaskinię można odwiedzać o każdej porze ani że przy wejściu jest jakaś infrastruktura turystyczna.

Historia i znaczenie

Najważniejsze znaleziska z Cova de Canet nie zostały odkryte na ścianie, tylko wydobyte z osadów. Podczas badań natrafiono na osady zawierające skamieniałości, które pozwoliły naukowcom poznać wczesną faunę Majorki. W pracy naukowej z 1979 roku wyróżniono trzy szczególnie interesujące poziomy znalezisk. Znajdowały się w nich archaiczne formy z rodzaju Myotragus wraz z nielicznymi szczątkami małych ssaków.

Myotragus w Cova de Canet

Myotragus to charakterystyczne dla Balearów, dziś wymarłe zwierzę kopytne. Znaleziska z Cova de Canet były ważne, bo materiał ten opisano jako liczny i dobrze zachowany, a do tego uzupełniał archaiczną formę znaną też z innych stanowisk na Majorce. Można tu było wspólnie badać osady i skamieniałości, dzięki czemu jaskinia stała się ważnym elementem rekonstrukcji wczesnego czwartorzędu na Majorce.

Pod wejściem do szybu znaleziono między innymi szczątki Myotragus antiquus. W jaskini zachowały się jednak nie tylko kości z jednego etapu ewolucji. W badaniu wspomniano też o szczątkach Myotragus balearicus znalezionych w przemieszczonych warstwach. Ponieważ te fragmenty nie leżały już w swoim pierwotnym położeniu stratygraficznym, wnioski dotyczące ich wieku i powiązań musiały być ostrożne.

Ślady cięć i pierwsi ludzie

Na niektórych kościach Myotragus balearicus naukowcy zauważyli drobne ślady, które mogły pochodzić od ostrych przedmiotów. Dlatego doszli do wniosku, że mogły to być resztki ludzkich posiłków. Już w pierwotnej publikacji ta interpretacja została przedstawiona jako możliwość, a nie jako ostateczny dowód. Właśnie w tym tkwi naukowa fascynacja związana z jaskinią Cova de Canet: niepozorna kość może rodzić ważne pytania, nie dając jednak na nie jednoznacznej odpowiedzi.

W dyskusji na temat wczesnej obecności ludzi ważną rolę odegrało też jedno z wierceń. Opisano tam sekwencję warstw o grubości 6 metrów, w której znalazły się dwie warstwy zawierające węgiel drzewny. Jedna z nich znajdowała się na głębokości 3 metrów, a badanie metodą C14 wykazało datę 7220 r. p.n.e. z podanym przedziałem błędu wynoszącym plus 570 lub minus 500 lat. W tamtym czasie wynik ten uznano za wskazówkę, która mogłaby przesunąć przypuszczalny czas pojawienia się pierwszych ludzi na Majorce o około 2 500 lat do przodu.

Miejsce badań, w którym wciąż pojawiają się pytania

Takie wczesne datowania trzeba rozpatrywać w kontekście metod badawczych i lokalizacji znalezisk. Cova de Canet to więc nie tyle miejsce prostych pewników, co raczej archiwum, w którym geologia, paleontologia i archeologia się przeplatają. Skamieniałości dostarczają informacji o świecie zwierząt, warstwy węgla drzewnego i ewentualne ślady obróbki kierują uwagę na ludzi, a kolejność osadów decyduje o tym, na ile pewnie można je ze sobą powiązać.

Ich znaczenie nie wynika więc z jednego spektakularnego znaleziska, ale z całości dobrze zachowanego materiału, kilku poziomów znalezisk i osadu, który można zbadać pod kątem chronologicznym. Dla zwiedzających ta wiedza zmienia sposób, w jaki patrzycie na dno jaskini: luźna ziemia, gruz i naruszone warstwy to tu nie jakieś drobiazgi, tylko wrażliwe archiwum, po którym nie powinno się chodzić, przesuwać ani przeszukiwać w poszukiwaniu rzekomych znalezisk.

Co warto zobaczyć

Już sama skała sprawia, że Cova de Canet różni się od tego, co wielu podróżników kojarzy z jaskiniami na Majorce. Zamiast skupiać się wyłącznie na stalaktytach i wielkich salach, uwagę przyciągają tu konglomeraty, wejścia, profile osadowe i osady zawierające skamieniałości. W znanym opisie jaskini wyraźnie podkreślono jej znaczenie geologiczne i archeologiczne, obok wartości speleologicznej.

Skała konglomeratowa

Jako szczególną cechę wymienia się to, że jaskinia jest w całości zbudowana z konglomeratów. Konglomerat składa się z zaokrąglonych kawałków skał o różnej wielkości, połączonych drobniejszym materiałem. W rezultacie na powierzchniach jaskini nie powstaje całkowicie jednolity wzór ścian: pojedyncze kamyki wyróżniają się na tle zestalonej skały, podczas gdy osady węglanowe mogą zakrywać niektóre obszary.

Z punktu widzenia badania to coś więcej niż tylko geologiczna ciekawostka, bo skład wpływa na powierzchnie, krawędzie pęknięć i kształty jaskini. Kto zna głównie wapienne jaskinie na wyspie, ten spotka się tu z inną strukturą materiałową. W przytoczonym opisie wspomniano nawet o tym, że ta formacja w całości zbudowana z konglomeratu może być unikalna na Majorce. Moim zdaniem nie jest to ostateczny dowód geologiczny, ale na pewno wyraźna wskazówka, jak niezwykłe jest to miejsce.

Naturalne wejście i galeria

W przypadku jaskini Cova de Canet rozróżnia się wejście naturalne i wejście przez galerię. Jako punkt wyjścia do wejścia naturalnego opis trasy podaje skrzyżowanie Vial de ses Rotges z Vial V. Różnica wysokości i odległość od tego punktu wyjścia są oceniane jako nieznaczne. Nie należy tego jednak mylić z wygodnym, zagospodarowanym wejściem dla zwiedzających: już sam zalecany sprzęt pokazuje, że po krótkim podejściu zaczyna się prawdziwy teren jaskiniowy.

Trasa przez jaskinię przebiega głównie poziomo. Podana głębokość wynosi jednak aż 22 metry poniżej poziomu odniesienia. Dostęp przez galerię ma stopień trudności II. Takie klasyfikacje są przeznaczone dla speleologów i nie zastępują oceny aktualnej sytuacji w dniu wizyty.

Osady i warstwy archeologiczne

Pod wejściem do szybu znajdowało się holoceniczne złoże, w którym odkryto kości zwierząt. Dalsze badania objęły sekwencję warstw o grubości 6 metrów. Dla zrozumienia jaskini to podłoże jest równie ważne jak strop i ściany, bo różne warstwy mogą odzwierciedlać fazy osadzania się, przedostawanie się materiałów z zewnątrz oraz zmiany w środowisku jaskiniowym.

Właśnie w takich miejscach powściągliwość jest częścią obserwacji. Profilu osadowego nie da się dotknąć tak jak litej ściany skalnej, nie pozostawiając śladów. Również luźne kości czy rzucające się w oczy kamienie należą do miejsca, w którym je znaleziono. Ich wartość naukowa często zależy od tego, czy uda się udokumentować ich dokładne położenie w warstwie. Jeśli coś z tego wyjmiesz, ten kontekst przepada bezpowrotnie.

Powłoki węglanowe

Chociaż w jaskini dominuje konglomerat, wspomina się też o obszarach pokrytych węglanem wapnia. Takie osady mineralne mogą zakrywać fragmenty gruboziarnistej struktury skalnej i tworzyć jaśniejsze, gładsze powierzchnie. W ten sposób Cova de Canet nie prezentuje całkowicie jednolitego wnętrza, lecz stanowi grę kontrastów między widoczną strukturą konglomeratu a powstałymi później warstwami mineralnymi.

Udokumentowana sekwencja nazwanych sal wystawowych, sztuczne oświetlenie czy ustalona trasa zwiedzania nie są częścią opisanego doświadczenia zwiedzania. Warto raczej zwrócić uwagę na naturalne i dające się zinterpretować naukowo szczegóły: strukturę ścian, przebieg pustki oraz osady, na podstawie których zrekonstruowano część historii geologicznej i fauny Majorki.

Wizyta

Na początku nie jest zakup biletu, tylko przygotowania. Zwiedzanie jaskini Cova de Canet odbywa się zgodnie z opisem trasy speleologicznej, w którym wymieniono buty górskie, kombinezon oraz linę z wyposażeniem zabezpieczającym. To determinuje cały przebieg wyprawy: po dojeździe do okolicy Son Bessó lub Canet następuje orientacja w terenie w kierunku odpowiedniego wejścia; potem zaczyna się zwiedzanie jaskini, którego przebieg zależy od doświadczenia, sprzętu i aktualnych warunków.

To nie jest typowa wycieczka po jaskini turystycznej

W środku nie ma żadnego ustalonego ciągu pomieszczeń znanych turystom ani wycieczki z ustalonym harmonogramem. Chociaż jaskinia biegnie głównie poziomo, sięga aż do głębokości 22 metrów. Połączenie naturalnego wejścia, galerii i zalecanego sprzętu linowego wymaga innego podejścia niż zwykły spacer po zagospodarowanej jaskini naciekowej.

Nie ma ustalonego czasu trwania wycieczki. Trasa i różnica wysokości przy podejściu z opisanego punktu startowego nie są zbyt duże, ale nie da się na tej podstawie oszacować, ile to zajmie. Czas zależy od tego, jak dobrze się orientujesz, jak bezpiecznie się poruszasz, jaką trasę wybierzesz i jak dokładnie chcesz to miejsce zbadać. Jeśli planujesz wycieczkę, warto zaplanować sobie wystarczającą rezerwę czasu i nie zakładać, że zaraz po niej masz kolejne zobowiązania.

Termin i aktualna dostępność

W opisach speleologicznych zazwyczaj podaje się, że każda pora roku jest odpowiednia. Nie gwarantuje to jednak stałych warunków. Mogą się też zmienić przepisy dotyczące własności, ochrony czy bezpieczeństwa. Ponieważ nie podano godzin otwarcia, przed wyruszeniem w drogę warto sprawdzić, czy planowane wejście jest dostępne i czy można do niego bezpiecznie dotrzeć.

Wstęp jest darmowy. Nie oznacza to jednak automatycznie, że nie musisz kupować biletu, brać udziału w wycieczce z przewodnikiem czy rezerwować miejsca – wszystko zależy od aktualnej sytuacji. Bezpłatny wstęp nie oznacza też, że dostaniesz sprzęt ani że będzie dostępna infrastruktura ratunkowa. Odpowiedzialność za przygotowanie się i zaplanowanie trasy zgodnie z własnymi możliwościami spoczywa na was.

Obserwować, nie zostawiając śladów

Podczas zwiedzania warto zwrócić szczególną uwagę na podłoże. Cova de Canet to stanowisko paleontologiczne i archeologiczne. Kości, warstwy węgla drzewnego i dokładna kolejność osadów miały kluczowe znaczenie dla badań naukowych. Kopanie, zbieranie i przenoszenie rzucających się w oczy fragmentów zniszczyłoby właśnie te powiązania, które sprawiają, że to miejsce jest tak ważne.

Najlepsze wrażenia z wizyty nie wynikają więc z tego, że wejdziesz jak najgłębiej czy zabierzesz ze sobą znalezisko, ale z dokładnego przyjrzenia się. W świetle odpowiedniej latarki widać gruboziarnistą strukturę konglomeratu, powłoki węglanowe i różnice w osadzonym materiale.

Dojazd i parkowanie

Podane czasy dojazdu dotyczą trasy do Son Bessó, a nie do oznaczonego parkingu dla zwiedzających tuż przy jaskini. Na ostatnim odcinku trzeba więc samodzielnie znaleźć drogę. Jako lokalny punkt wyjścia do naturalnego wejścia podaje się skrzyżowanie Vial de ses Rotges z Vial V. Stamtąd odległość i różnica wysokości na podejściu nie są duże, ale dokładną drogę dojazdu warto wcześniej dokładnie sprawdzić.

Z lotniska w Palmie

Z lotniska w Palmie do Son Bessó jest 19 kilometrów. Podróż trwa około 21 minut i prowadzi drogą Ma-20, a potem Ma-1110. Czas ten kończy się w miejscowości Son Bessó; do tego dochodzi jeszcze znalezienie właściwego lokalnego punktu wyjścia i pokonanie ostatniego odcinka do wejścia do jaskini. Zwłaszcza na mniejszych drogach bardziej przyda ci się wcześniej zapisana szczegółowa mapa niż założenie, że na miejscu znajdziesz turystyczny znak wskazujący drogę do jaskini.

Z centrum Palmy

Z centrum Palmy do Son Bessó jest 17 kilometrów drogą. Podróż trwa około 26 minut, również trasą Ma-20, a potem Ma-1110. Po zjechaniu z Ma-1110 kieruj się lokalnymi drogami w stronę Canet i do opisanego punktu startowego. Na trasę jaskiniową zaleca się dojazd własnym samochodem; nie ma tam jednak wydzielonego parkingu dla zwiedzających jaskinie.

Autobusem do Canet

W okolicy znajdują się przystanki Ses Rogetes de Canet 1 i Ses Rogetes de Canet 2 oraz Canet 1 i Canet 2. Obsługują one okolice Canet, a nie jakiś udokumentowany wejście z oznakowaną trasą dla zwiedzających. Jeśli przyjeżdżasz środkami publicznymi, sprawdź nie tylko aktualne połączenia, ale też trasę z wybranego przystanku do lokalnego punktu startowego. Transport odzieży ochronnej oraz, w razie potrzeby, liny i zabezpieczeń do liny wymaga też więcej planowania niż zwykła wycieczka po okolicy.