Santa Caterina de Siena koło Son Ferrandell

Santa Caterina de Siena koło Son Ferrandell ma za sobą niezwykłą historię klasztorną: ten kompleks nie jest pierwotną siedzibą dominikanek, tylko wynikiem przeniesienia w XX wieku. Kto tu przyjedzie, nie zobaczy więc klasztoru miejskiego, który rozwijał się przez wieki, tylko nowszy kompleks religijny, którego historia jest ściśle związana z Palmą.

Właśnie to rozdzielenie sprawia, że to miejsce jest interesujące. Dawny kościół klasztorny przy Carrer de Sant Miquel, przesunięty krużganek i kompleks przy Son Ferrandell są częścią tej samej historii, ale nie znajdują się w tym samym miejscu. Dlatego Santa Caterina de Siena najlepiej postrzegać jako etap w historii wspólnoty, która po ponad trzech stuleciach porzuciła swoją siedzibę w centrum miasta i zaczęła od nowa na północnym wschodzie Palmy.

Ta wycieczka jest idealna dla osób, które interesują się historią zakonów na Majorce, architekturą sakralną XX wieku albo przekazywaniem budynków sakralnych fundacji. Nie spodziewaj się tu klasycznej, monumentalnej zwiedzanki klasztoru z całkowicie zachowanym historycznym krużgankiem. Atrakcja polega raczej na tym, żeby właściwie odczytać różne warstwy historyczne i nie pomylić tego miejsca w Son Ferrandell ze starym kościołem w centrum Palmy.

Ponieważ nie ma tu ani ustalonych godzin zwiedzania, ani opłaty za wstęp dla turystów, wizyta w tym miejscu wymaga trochę więcej przygotowań niż zwiedzanie zwykłej atrakcji. Jeśli chcesz obejrzeć wnętrza, przed wyjazdem sprawdź, czy są dostępne. Nawet wtedy Santa Caterina de Siena to ciekawa wycieczka: jej historia pokazuje trudności finansowe, presję na zmiany w mieście i w końcu przekazanie klasztoru fundacji.

Historia i znaczenie

Na początku był plan, który na razie nie doszedł do skutku. W latach 1611–1613 Bartolomé Reus, przeor klasztoru dominikanów Sant Domingo w Palmie, starał się założyć klasztor żeński swojego zakonu. Grunty były już kupione, ale śmierć przeora wstrzymała ten projekt. Dopiero kilka dekad później pomysł zyskał solidne podstawy finansowe.

Fundacja im. Joana Baptisty Despuigsa

W 1656 roku joan baptista Despuig, szlachcic z Majorki, przeznaczył w swoim testamencie część majątku na budowę klasztoru żeńskiego. Po jego śmierci ruszyła procedura uzyskiwania zezwoleń. Pierwsze dominikanki przybyły na Majorkę w 1658 roku z Santa Caterina de Siena w Walencji i na początku osiedliły się w pobliżu katedry w Palmie.

Już w 1659 roku wspólnota przeniosła się do swojej stałej siedziby przy Carrer de Sant Miquel. Zgodnie z jego życzeniem przeniesiono tam też szczątki Despuiga. Klasztor był poświęcony św. Katarzynie ze Sieny, włoskiej dominikance, mistyczce i późniejszej nauczycielce Kościoła. Nazwa ta nawiązuje więc do dominikańskiej tradycji wspólnoty, a nie do dzielnicy o tej samej nazwie – Santa Catalina – ani do Cataliny Thomás, która jako mallorska święta jest inną postacią historyczną.

Konflikty i ograniczone środki

Początki wcale nie były spokojne. Spory między osobami, którym powierzono wykonanie testamentu, a krewnymi Despuiga były dla klasztoru dużym obciążeniem przez pierwsze sto lat jego istnienia. Do tego doszedł opór w kręgach kościelnych: w Palmie istniało już kilka klasztorów żeńskich i nie wszyscy uważali, że warto zakładać kolejny.

Również pod względem ekonomicznym sytuacja była napięta, bo kapitał fundacyjny wystarczał tylko w ograniczonym stopniu na dalsze funkcjonowanie. Kolejny spór sądowy pod koniec XVIII wieku oraz skutki państwowych działań sekularyzacyjnych znów dotknęły wspólnotę, która straciła znaczną część swoich majątków. Historia Santa Caterina de Siena to więc nie tylko opowieść o ciągłości religijnej, ale też seria sporów o własność, finansowanie i prawo do dalszego istnienia jako wspólnota.

Przeprowadzka do Son Ferrandell

W połowie XX wieku stary klasztor przy Carrer de Sant Miquel znalazł się pod presją urbanistyczną. W 1962 roku wspólnota sprzedała ten śródmiejski kompleks i zaczęła budować nowy klasztor przy Camí Vell de Bunyola, na północny wschód od Palmy. To właśnie ta nowa lokalizacja, czyli kompleks przy Son Ferrandell, jest tematem tego artykułu. Nowy kościół został poświęcony w 1966 roku.

Przeprowadzka była wielkim przełomem: opuszczono znany klasztor w centrum miasta, a gdzie indziej powstał kompleks zaprojektowany specjalnie z myślą o życiu zakonnym. Wspólnota zachowała swoją nazwę i tożsamość religijną, ale przeniosła się z gęsto zabudowanego historycznego centrum do zupełnie innego otoczenia na obrzeżach Palmy.

Przekazanie fundacji

Rozbudowa nie zakończyła się wraz z poświęceniem kościoła. W 2013 roku nowy klasztor został przekazany Fundació Sant Joan de Déu i tym samym stał się własnością fundacji. Z dzisiejszej perspektywy to właśnie ta zmiana ma kluczowe znaczenie: Santa Caterina de Siena koło Son Ferrandell to kompleks klasztorny z poświęconym kościołem, który w 2013 roku został przekazany Fundació Sant Joan de Déu. Jego znaczenie wynika właśnie z tej historii. To miejsce pokazuje, że historia budynków kościelnych trwa dalej, nawet po przekazaniu ich fundacji.

Co warto zobaczyć

Kompleksu nie da się postrzegać jak średniowiecznego klasztoru. Jego najważniejsze etapy budowy przypadają na drugą połowę XX wieku, a przekazanie go fundacji nastąpiło później. Zamiast szukać gotyckich sklepień czy barokowych pomieszczeń klasztornych, warto zwrócić uwagę na układ nowszego kompleksu zakonnego i ślady jego historii.

Kompleks klasztorny z 1966 roku

Nowa siedziba powstała jako zamiennik sprzedanego klasztoru miejskiego. Poświęcony w 1966 roku kościół stał się duchowym centrum nowego zakonu. To, że ten kompleks powstał w wyniku świadomego nowego początku, odróżnia go od wielu starszych klasztorów na Majorce. Architekci nie musieli dostosowywać żadnych historycznych pomieszczeń, tylko stworzyć miejsce dla wspólnoty zakonnej w nowym otoczeniu. Budowla ta opowiada więc mniej o długiej serii średniowiecznych i barokowych rozbudów, a bardziej o jednej wielkiej zmianie lokalizacji.

Oglądając ten obiekt, warto skupić się przede wszystkim na jego pierwotnej funkcji. Nie każda część jest koniecznie dostępna dla turystów. Już sam układ zewnętrzny kompleksu pokazuje jednak, że zaplanowano tu nie tylko wolnostojący kościół wiejski, ale całą siedzibę klasztorną.

Kościół

Kościół to bezsprzecznie udokumentowane sakralne serce tego kompleksu. Jej poświęcenie w 1966 roku oznaczało zakończenie religijnego nowego początku po sprzedaży starego budynku. Symbolizuje to ciągłość wspólnoty: zmieniła się lokalizacja, ale wspólna modlitwa i poświęcenie na cześć św. Katarzyny ze Sieny pozostały niezmienne.

Jeśli chodzi o klasyfikację, ważniejsza jest data budowy niż porównanie z wielkimi historycznymi kościołami w Palmie. Nie chodzi tu o świątynię, która przez wieki była stopniowo wyposażana, ale o kościół będący częścią nowoczesnego projektu klasztornego, który powstał dla konkretnej wspólnoty i jej ówczesnych potrzeb. Kto ma dostęp do wnętrza, powinien więc postrzegać tę przestrzeń jako część całego domu zakonnego, a nie jako odizolowany zabytek sztuki.

Nie ma żadnych wiarygodnych informacji na temat wyposażenia ruchomego i jego obecnego rozmieszczenia. Nie warto więc planować wizyty z myślą o zwiedzaniu kolekcji w stylu muzealnym. Najważniejsza jest sama przestrzeń sakralna, jej miejsce w całym kompleksie oraz pamięć o dominikankach, które wprowadziły się tu do nowego domu po opuszczeniu Carrer de Sant Miquel.

Kompleks klasztorny po przekazaniu

Wraz z przekazaniem budynków Fundació Sant Joan de Déu w 2013 roku przeszły one na własność fundacji. Właśnie ten krok najlepiej ilustruje historię tego kompleksu. Klasztor zazwyczaj jest dostosowany do życia w odosobnieniu, powtarzających się codziennych zajęć i życia w stałej wspólnocie. Dlatego Santa Caterina de Siena to też przykład kompleksu budynków sakralnych, który został przekazany fundacji.

Nie należy jednak mylić tego obiektu z ogólnodostępnym muzeum architektury. Otwarcie obiektu jest częścią historii tego budynku, ale nie oznacza to, że można go zwiedzać bez żadnych ograniczeń. Jeśli chcesz sfotografować architekturę lub przyjrzeć się bliżej poszczególnym częściom budynku, musisz przestrzegać ewentualnych ograniczeń dostępu.

Czego już tu nie ma

Krytyk często budzi fałszywe oczekiwania. Historyczny krużganek pierwszego klasztoru nie zachował się w nowej lokalizacji. Po sprzedaży starego kompleksu został przeniesiony do ówczesnego Wydziału Filozofii i Nauk Humanistycznych Uniwersytetu Balearów. Nie jest więc częścią kompleksu w Son Ferrandell.

W Palmie nadal stoi też stary kościół, który został objęty ochroną w 1964 roku. Udało się go uratować przed rozbiórką, mimo że przynależący do niego klasztor został sprzedany. Jeśli więc natrafisz na zdjęcia lub opisy historycznego portalu przy Carrer de Sant Miquel, to znaczy, że patrzysz na inne miejsce związane z tą samą historią klasztoru. W Son Ferrandell znajduje się nowsza budowla, która zastąpiła poprzednią, wraz z kościołem poświęconym w 1966 roku.

Wizyta

Najważniejszy moment jest tuż przed wyjazdem: najpierw warto sprawdzić, czy i w jakim zakresie można teraz wejść na teren kompleksu. W przypadku Santa Caterina de Siena nie ma żadnych oficjalnych godzin otwarcia dla turystów ani zasad dotyczących wstępu. Ponieważ kompleks został przekazany fundacji w 2013 roku, nie należy zakładać, że muzeum będzie otwarte dla zwiedzających bez wcześniejszej rezerwacji.

Wygląd zewnętrzny i lokalizacja

Nawet bez szczegółowego zwiedzania wnętrz miejsce to nadal ma sens z historycznego punktu widzenia. Warto najpierw na miejscu wyobrazić sobie rozmiar całego kompleksu i położenie kościoła w obrębie klasztoru. Kluczowa jest tu różnica w stosunku do dawnej siedziby przy Carrer de Sant Miquel w Palma: nie masz przed oczami budynku z 1659 roku, w którym wszystko się zaczęło, tylko jego następcę, który powstał w drugiej połowie XX wieku.

Jeśli chodzi o zwiedzanie z zewnątrz, Santa Caterina de Siena to raczej miejsce, gdzie warto zatrzymać się na chwilę, żeby poczuć atmosferę kulturowo-historyczną, niż półdniowa wycieczka. Warto poświęcić na to więcej czasu tylko wtedy, gdy masz dostęp do wnętrz albo gdy chcesz przyjrzeć się temu kompleksowi pod kątem historii architektury. Trudno podać konkretny czas pobytu, bo dostępność zmienia się.

Wnętrza i dostępność

Jeśli uda ci się zwiedzić wnętrze, pamiętaj o przestrzeganiu obowiązujących tam wskazówek. To też wpływa na wrażenia z wizyty, bo Santa Caterina de Siena niekoniecznie prezentuje swoją historię w formie chronologicznej wystawy. Wiele rzeczy staje się jasnych dopiero dzięki znajomości kolejności wydarzeń: próba założenia klasztoru na początku XVII wieku, fundacja Despuiga, osiedlenie się w Palmie, sprzedaż starego klasztoru, budowa nowego obiektu i późniejsze przekazanie go fundacji.

Przygotowanie zamiast spontanicznego oczekiwania

Jeśli przyjedziesz tu wyłącznie dla sztuki sakralnej albo historycznego krużganka, możesz się rozczarować. Jeśli chodzi o te aspekty, to warto zajrzeć do zachowanego starego kościoła w Palmie i do krużganka, który został przeniesiony. Son Ferrandell to z kolei symbol nowoczesnego rozdziału w historii tej wspólnoty oraz przekazania takiego kompleksu budynków fundacji.

Wizyta jest więc szczególnie owocna, jeśli znasz już tę historię. Wtedy ten nowszy kościół i cały kompleks nie będą postrzegane jako rzekomo „zbyt nowoczesny” klasztor, ale jako świadectwo wymuszonego, a jednak konsekwentnego nowego początku.