Ses Talaies de Can Xim: dwa talaioty niedaleko Biniali

Ses Talaies de Can Xim zabierają cię w sam środek prehistorii Majorki. W pobliżu Biniali, w okolicy Cascanar, stoją dwa potężne talaioty zbudowane z wielkich kamiennych bloków, oddalone od siebie o zaledwie kilka kroków. Oba mają kwadratowy plan – na Majorce to rzadsza forma niż te znane okrągłe wieże. Jeden z nich został zbadany archeologicznie i można w nim zobaczyć centralny filar, a drugi wciąż w dużej mierze leży nieodkopany.

To właśnie ten kontrast sprawia, że to miejsce jest tak ciekawe. W przypadku południowego talaiotu wnętrze, wejście i szczegóły konstrukcyjne da się dość dobrze rozpoznać. Północna budowla sprawia wrażenie bardziej zamkniętej: roślinność porasta część murów, a kręty korytarz prowadzi do konstrukcji, której potencjał archeologiczny nie został jeszcze w pełni zbadany. Odległość między obiema wieżami to zaledwie około 18 metrów.

Ses Talaies de Can Xim to nie jest odbudowana atrakcja turystyczna ani muzeum z wyczerpującym opisem. Atrakcyjność tego miejsca wynika z bezpośredniego porównania obu budowli i z pytań, które one pozostawiają. Jeśli interesujesz się archeologią, dawnymi społeczeństwami albo mniej znaną środkową częścią wyspy, znajdziesz tu miejsce, gdzie możesz wyjątkowo obrazowo zapoznać się z architekturą epoki talaiotskiej.

Jednocześnie to stanowisko archeologiczne wpisuje się w szerszy kontekst historyczny. W okolicach Sencelles i Costitx znajdują się osady, sanktuaria, grobowce jaskiniowe i inne talaioty. Ses Talaies de Can Xim to w tym archeologicznym krajobrazie wyjątkowy przypadek: obie wieże stały niedaleko osady talaiotycznej Cascanar, ale nie były po prostu zwykłymi budynkami mieszkalnymi pośród innych domów.

Historia i znaczenie

Około 900 r. p.n.e. zmienił się krajobraz osadniczy w głębi Majorki. Starsze osady w kształcie łodzi zostały opuszczone lub przebudowane; na ich miejsce pojawiły się społeczności, których najbardziej charakterystycznymi budowlami były przypominające wieże talaioty. Powstanie dwóch wież w Can Xim datuje się na okres talaiotów, czyli między 900 a 550 r. p.n.e. Stanowisko archeologiczne wykazuje ponadto ślady z okresu posttalaiotycznego.

Te wielkie wieże to coś więcej niż tylko budynki użytkowe. W tym regionie domy często skupiały się wokół talaiotów, podczas gdy inne egzemplarze stały pojedynczo między osadami. Takie budowle mogły służyć do kontroli okolicznych terenów i stad bydła; jednocześnie wiąże się z nimi wspólnotowe obrzędy o znaczeniu politycznym i gospodarczym. Dlatego lokalizacja i konstrukcja Can Xim dały początek wielu interpretacjom.

Związek z Cascanar

Tylko niewielka odległość dzieliła te dwa talaioty od prehistorycznej osady Cascanar. Według powszechnej interpretacji zostały one zbudowane przez jej mieszkańców. Warto zauważyć, że wieże te, stojące blisko siebie, są postrzegane jako para położona poza właściwym, większym zespołem osadniczym. Właśnie to oddalone położenie potwierdza przypuszczenie, że w tym miejscu znajdowało się jakieś szczególne miejsce wspólnotowe lub symboliczne.

Dlatego te dwie budowle nazywane są też Talaiots de Cascanar. Ta alternatywna nazwa to nie tylko odmiana językowa, ale też wskazuje na ich historyczne powiązania z pobliską społecznością. Jednocześnie warto zachować ostrożność: nie wszystkie obszary stanowiska archeologicznego zostały jeszcze odkopane, więc nie mamy pełnego obrazu tego, jak były wykorzystywane i jak mogły się zmieniać z biegiem czasu.

Rytuał, zgromadzenie czy kontrola

Za najbardziej prawdopodobną uważa się funkcję ceremonialną lub rytualną. Rozważa się też spotkania o znaczeniu społecznym lub politycznym, a także nadzór nad terytorium i stadem. Te wyjaśnienia niekoniecznie się wykluczają: monumentalna budowla mogła być dla społeczności jednocześnie widocznym symbolem, miejscem spotkań i miejscem, gdzie odbywały się szczególne czynności.

Za tym, że miejsce to służyło jako miejsce pochówku, przemawia znalezisko szkieletu kobiety. Z drugiej strony wykopaliska nie potwierdziły, że służyło to jako zwykłe mieszkanie. To ważna różnica. Kto stoi przed tymi grubymi murami, nie patrzy po prostu na dwa prehistoryczne domy, ale prawdopodobnie na budowle, które wyróżniały się na tle codzienności i miały znaczenie dla całej społeczności.

Zabytki społeczeństwa podzielonego na warstwy

Już samo obrabianie tych wielkich kamieni, które czasem opisuje się jako cyklopowe, wymagało zgranej pracy. Trzeba było zorganizować planowanie, zaopatrzenie w materiały i samą budowę. Dlatego w badaniach naukowych jako potencjalnych inicjatorów tego projektu wymienia się też siły religijne i polityczne. Wieże te świadczą o istnieniu społeczeństwa, w którym można było rozdzielać zadania i realizować wspólne, wielkie projekty budowlane.

Ses Talaies de Can Xim opowiada tę historię bez tekstu i prawie bez żadnych elementów graficznych. Przesłanie tkwi w samym nakładzie pracy: dwie wieże o podobnej wysokości wzniesiono tuż obok siebie, ale ich wejścia skierowano w różne strony. Fakt, że społeczność stworzyła takie zabytki, pokazuje, jak ważne musiało być to miejsce dla ich wewnętrznego porządku czy rytuałów – nawet jeśli dokładny przebieg tych obrzędów pozostaje nieznany.

Co warto zobaczyć

Pierwsze wrażenie wywierają rozmiary i bliskość tych budowli. Dwie kamienne budowle, mniej więcej tej samej wielkości, stoją w odległości około 18 metrów od siebie. Obie mają kwadratowy plan, boki o długości około 11 metrów oraz zachowane mury o wysokości od około dwóch i pół do trzech metrów. Ich podobieństwo wydaje się zamierzone, ale wejścia, stan zachowania i widoczne wnętrza znacznie się od siebie różnią.

Północny talaiot

Północna wieża ma około 11 metrów z każdej strony i osiąga maksymalną wysokość około 2,8 metra. Jej mur zbudowany jest z bardzo dużych kamieni. Szczególnie rzuca się w oczy wejście: ma około dwóch metrów wysokości i około 1,1 metra szerokości, a nad nim znajduje się potężna pozioma nadprożowa belka. Otwór jest skierowany na zachód, a dokładniej pod kątem 260 stopni.

Za drzwiami nie ma prostej osi widokowej prowadzącej do komnaty. Korytarz jest kręty. Dzięki temu nie da się ogarnąć całego budynku jednym spojrzeniem; przestrzeń zewnętrzna, przejście i wnętrze są wyraźnie od siebie oddzielone. To wejście to jeden z najważniejszych szczegółów kompleksu, bo pokazuje, że budowniczowie nie tylko ułożyli w stosy kamienie, ale też celowo kierowali ruchem i widokiem wewnątrz budynku.

Północny talaiot nie został jeszcze odkopany. Roślinność zakrywa część budowli, przez co jej kształt jest mniej wyraźny niż w przypadku południowego sąsiada. Nie umniejsza to jednak jego znaczenia. Wręcz przeciwnie: widać tu, jak wiele informacji archeologicznych może wciąż kryć się w ziemi i wśród zawalonych fragmentów. Ta budowla to nie gotowy eksponat, tylko stanowisko archeologiczne, które na razie zostało zbadane tylko częściowo.

Południowy Talaiot

Z długością boku wynoszącą około 10,8 metra i maksymalną zachowaną wysokością około 2,8 metra południowy talaiot bardzo przypomina swój odpowiednik. Jego wejście jest jednak skierowane na południowy wschód. Również to wejście nie biegnie prosto, tylko wije się w kierunku wewnętrznej komory. W ten sposób niemal identyczne kształty zewnętrzne łączą się z celowo różnie zorientowanymi wejściami.

Zakłada się, że ten kręty przebieg miał kilka skutków. Wnętrze nie było od razu widoczne z zewnątrz, a z drugiej strony z komnaty nie dało się tak po prostu wyjrzeć na zewnątrz. Poza tym do środka docierało mniej światła. W końcu zakrzywiony korytarz łatwiej było kontrolować niż prosty przejście. Nie da się jednoznacznie stwierdzić, czy decydujący był jeden z tych czynników, czy też wynikało to z połączenia kilku z nich.

Po odkopaniu południowego talaiotu jego wnętrze jest teraz znacznie lepiej widoczne, a tu widać ten element konstrukcyjny, który wielu odwiedzających talaiot najpierw przeoczyłoby: centralny filar. Był on częścią konstrukcji komory i podtrzymywał elementy znajdujące się powyżej. Połączenie zewnętrznej ściany, wąskiego wejścia i filaru pozwala wyobrazić sobie, jak technicznie dopracowane były te monumentalne budowle.

Główny filar

Kolumna w komorze to najbardziej charakterystyczna różnica między dzisiejszym wyglądem obu wież. Podczas gdy północny talaiot w dużej mierze ukrywa swoje wnętrze, w przypadku południowego egzemplarza można prześledzić układ przestrzenny: kręty korytarz prowadzi do komory, której środek nie pozostał pusty, lecz został konstrukcyjnie wypełniony.

Taka środkowa kolumna była typowym elementem tych budowli. Pomagała ona przejąć obciążenie górnej części konstrukcji. Na miejscu warto więc zwrócić uwagę nie tylko na duże kamienie zewnętrzne. Filara ta pokazuje, że talaiot nie był po prostu masywną stertą kamieni. Za tą monumentalną powłoką kryła się zaprojektowana przestrzeń wewnętrzna, której zadaszenie wymagało dokładnej wiedzy na temat obciążeń, punktów podparcia i techniki budowania z kamienia.

Te dwie dobudowane ogrodzenia

Do południowego talaiotu przylegają jeszcze dwa inne ogrodzone obszary. Rozszerzają one obszar stanowiska archeologicznego poza samą parę wież i pokazują, że południowa budowla była częścią bardziej złożonego kompleksu. Ich istnienie ma też znaczenie dla interpretacji: różne czynności mogły się odbywać nie tylko w ciemniejszej komnacie, ale też w bezpośrednio przylegających obszarach.

Nie wiadomo do końca, jaką konkretną funkcję pełniły te ogrodzenia. Nie należy ich więc pochopnie nazywać pomieszczeniami mieszkalnymi, podwórzami czy miejscami kultu. Podczas zwiedzania pomagają jednak poszerzyć perspektywę. Ses Talaies de Can Xim to nie tylko dwa odizolowane sześciany; przynajmniej w przypadku południowego talaiotu architektura była bardziej rozległa.

Para wież jako całość

Can Xim najlepiej zrozumieć, porównując poszczególne budynki. Z przestrzeni między nimi można wywnioskować proporcje i odległości, a potem przyjrzeć się osobno wejściom o różnej orientacji. Podobna wielkość sugeruje ścisły związek, podczas gdy różne kierunki wejść wskazują, że nie chodzi tu o zwykłe powtórzenie tego samego projektu.

Już sam kwadratowy kształt jest tu atrakcją turystyczną. Na Majorce są zarówno okrągłe, jak i kwadratowe talaioty; w okolicy na przykład Son Fred i Binifat zaliczane są do okrągłych, a Cascanar i Can Xim – do kwadratowych. Dzięki temu ten kompleks świetnie nadaje się do późniejszego porównywania różnych typów budowli na trasie archeologicznej.

Wizyta

Wejście do południowej wieży automatycznie kieruje wzrok w głąb. Najpierw widzisz wielki nadproże, potem zakrzywione przejście, a na końcu centralną komnatę z kolumną. Nie warto oglądać tego wszystkiego w pośpiechu. Wystarczy zmienić punkt widzenia, żeby zrozumieć, jak skutecznie ten kręty korytarz ogranicza bezpośredni widok i dostęp światła.

Ciekawa wycieczka

Na początek warto zajrzeć do przestrzeni między dwiema wieżami. Stamtąd widać ogólny obraz tego miejsca: dwa niemal identyczne kwadratowe monumenty stojące bardzo blisko siebie. Potem warto zajrzeć do północnego talaiotu z jego dużym nadprożem i stanem, w którym nie został jeszcze w pełni odkopany, a częściowo porośnięty roślinnością. Na koniec zajrzyj do południowej budowli, bo tam najlepiej widać, jak wejście, komora i środkowa kolumna współgrają ze sobą.

Nie da się sensownie narzucić konkretnego czasu zwiedzania tego miejsca. Kompleks jest niewielki, ale przyjrzenie się technice budowlanej murów, wejściom i tym dwóm skrajnie różnym stanom zachowania może znacznie wzbogacić twoje wrażenia. Jeśli chcesz tylko rzucić okiem na wieże, zajmie ci to oczywiście mniej czasu niż tym, którzy chcą porównać oba wejścia i zrozumieć budowę komory.

Godziny odwiedzin i dostęp

Tuż przed wizytą warto sprawdzić aktualne godziny otwarcia i warunki wstępu. Trasa archeologiczna obejmuje Ses Talaies de Can Xim jako jeden z punktów; nie należy jednak automatycznie zakładać, że dostęp i zasady zwiedzania pozostaną niezmienne przez cały czas. Szczególnie jeśli wybierasz się tam specjalnie po to, żeby zobaczyć to stanowisko archeologiczne, warto sprawdzić aktualne informacje.

Jeśli chcesz zwiedzać bez przewodnika, warto się trochę przygotować. Terminy takie jak „talaiot”, „kolumna środkowa” i „kręty korytarz” pozwalają lepiej zrozumieć to miejsce niż tylko wyobrażenie sobie wieży strażniczej. Czasami organizowane są też wycieczki z przewodnikiem w ramach szlaku archeologicznego lub lokalnych wydarzeń. Takie wizyty mogą pomóc lepiej zrozumieć różne interpretacje tego miejsca, ale warto je traktować osobno od samodzielnego zwiedzania.

Tłok i plan dnia

Źródła nie podają żadnego wiarygodnego schematu, który wskazywałby na pory dnia, kiedy jest szczególnie spokojnie lub bardzo tłoczno. Jeśli chcesz uniknąć innych grup, warto więc przede wszystkim zwrócić uwagę na zapowiadane wycieczki z przewodnikiem i wydarzenia. Do podziwiania architektury przyda się wystarczająca ilość światła, bo wtedy łatwiej rozróżnić kręte wejścia, warstwy murów i centralną kolumnę.

Can Xim świetnie nadaje się jako przystanek na trasie wycieczki tematycznej. Cała trasa archeologiczna przez Sencelles i Costitx ma 14 kilometrów dróg i ścieżek; samo pokonanie tej trasy zajmuje pieszo dwie godziny i 45 minut, a samochodem 30 minut – w obu przypadkach bez uwzględnienia postojów na zwiedzanie. Jeśli planujesz odwiedzić kilka stanowisk archeologicznych, pamiętaj, żeby doliczyć dodatkowy czas na pobyt w poszczególnych miejscach.

Dojazd i parkowanie

Podane trasy prowadzą do Biniali, a nie bezpośrednio do prehistorycznych murów. Z lotniska w Palmie jest to 31 kilometrów; podróż trwa około 31 minut i przebiega drogami Ma-30, Ma-13 i Ma-3030. Z centrum Palmy odległość drogowa do Biniali wynosi 28 kilometrów. Jadąc drogami Ma-13, Ma-3030 i Ma-3020, podróż trwa około 35 minut.

Ostatni odcinek od Biniali

Ses Talaies de Can Xim leży na terenach wiejskich niedaleko Cascanar, w gminie Sencelles. Na ostatnim odcinku trasy warto wybrać konkretnie stanowisko archeologiczne, a nie tylko miejsce o nazwie Can Xim: na Majorce tę nazwę noszą też różne noclegi i posiadłości. Kluczowe są nazwy Ses Talaies de Can Xim, Talaiots de Can Xim lub Talaiots de Cascanar.

Trasę archeologiczną przez Sencelles i Costitx możesz zwiedzać samochodem, pieszo albo na rowerze. Jeśli wybierasz się na wycieczkę po całej trasie, pamiętaj, że zaparkowanie tuż przy poszczególnych stanowiskach archeologicznych może być trudne. Nie należy więc zakładać, że na miejscu znajdzie się duży parking dla zwiedzających, stworzony specjalnie z myślą o tej atrakcji. Na miejscu trzeba zadbać o to, by drogi dojazdowe i prywatne posesje były wolne od przeszkód.

Jak dojechać autobusem

W okolicy znajdują się przystanki autobusowe Camí de ses Ànimes (nr 47011) i Camí d'Establiments (nr 47017). Nie zastępują one jednak planowania ostatniego odcinka drogi do stanowiska archeologicznego. Przed wyjazdem warto sprawdzić aktualną linię, kierunek jazdy i dalszą trasę pieszą, zwłaszcza że stanowisko znajduje się poza gęsto zabudowanym centrum miejscowości.

Jeśli chcesz zwiedzić kilka przystanków na trasie archeologicznej, własny samochód albo rower dają ci większą swobodę. Trasa jest interesująca właśnie dlatego, że łączy stanowiska archeologiczne z różnych epok i o różnym przeznaczeniu; są one jednak rozrzucone po całym terenie Sencelles i Costitx. Jeśli chcesz odwiedzić tylko Can Xim, możesz zaplanować trasę tak, żeby po drodze zatrzymać się w Biniali i Cascanar.

W okolicy

Biniali to jedna z tych spokojniejszych części środkowej części wyspy, gdzie wioski, pola i historyczne ścieżki są ze sobą ściślej powiązane niż w dużych kurortach nadmorskich. Dla Ses Talaies de Can Xim miejscowość ta stanowi wygodny punkt orientacyjny, podczas gdy tożsamość archeologiczna tego stanowiska wiąże się przede wszystkim z Cascanar i gminą Sencelles.

Szlak archeologiczny Sencelles–Costitx

Can Xim to szósty przystanek na trasie archeologicznej przez Sencelles i Costitx. Trasa łączy bardzo różnorodne ślady prehistorii: jaskinię Camp del Bisbe, talaiot Son Fred, sanktuarium Son Corró, osadę Es Turassot, talaiot Binifat i wreszcie Ses Talaies de Can Xim. W ten sposób nie powstaje przypadkowa zbieranina, ale przekrój przez tematykę pochówków, osadnictwa, kultu i budownictwa monumentalnego.

W przypadku Can Xim warto zwłaszcza porównać to miejsce z Son Fred i Binifat. Tamtejsze talaioty mają okrągłe rzuty poziome, podczas gdy dwie wieże w Cascanar mają kształt kwadratu. Jeśli obejrzysz kilka stanowisk po kolei, szybciej zauważysz, jakie cechy są typowe dla architektury talaiotycznej, a co w Can Xim jest nietypowe.

Cascanar i Sencelles

Bliskość prehistorycznej osady Cascanar ma większe znaczenie dla zrozumienia tych wież niż jakikolwiek inny punkt programu. Can Xim uważa się za miejsce stworzone przez tę społeczność, prawdopodobnie na potrzeby rytuałów lub spotkań poza zwykłą przestrzenią mieszkalną. Dzisiejszy krajobraz wizualnie oddziela poszczególne stanowiska archeologiczne od siebie; historycznie prawdopodobnie stanowiły one część wspólnej przestrzeni życiowej.

Sencelles to świetny punkt wyjścia albo zakończenia trasy archeologicznej. Tutaj historia nie sprowadza się tylko do jednego spektakularnego znaleziska. Jaskinia, sanktuarium, osada i różne talaioty pokazują, że centrum wyspy już w czasach prehistorycznych było gęsto zaludnione i miało swoją strukturę społeczną.

Krajobraz winiarski w środkowej części wyspy

Ses Talaies de Can Xim leży też na terenie obszaru chronionego oznaczenia pochodzenia Binissalem. Podczas specjalnych wydarzeń zwiedzanie talaiotów łączyło się już z degustacją regionalnych win. Niezależnie od konkretnych terminów warto więc połączyć zwiedzanie stanowisk archeologicznych z odkrywaniem regionalnych win, o ile wizyty i degustacje zostaną wcześniej zorganizowane osobno.

To połączenie jest spójne pod względem merytorycznym: już w okresie talajotskim w Cas Canar udokumentowano spożywanie zbóż i roślin strączkowych, choć nie wiadomo do końca, jak wtedy wyglądało uprawianie roli. Dzisiejszy krajobraz kulturowy opowiada o znacznie późniejszych wydarzeniach, ale wciąż pokazuje, dlaczego żyzna środkowa część wyspy przez długi czas była ważnym miejscem do życia.