Randa na Majorce: wioska u stóp świętej góry klasztornej

Randa leży w centrum Majorki, u podnóża góry, która znacznie góruje nad miejscowością i jednocześnie nadaje jej charakter. Puig de Randa to miejsce pielgrzymek, punkt widokowy, trasa dla miłośników wspinaczki i miejsce o znaczeniu historyczno-kulturowym. Wioska u jego podnóża pozostaje mała, spokojna i pełna domów z naturalnego kamienia, ogrodów oraz wiejskich działek.

Dla turystów Randa nie jest typową atrakcją turystyczną z długą ulicą handlową i bogatym programem rozrywkowym. Jej urok wynika z połączenia wsi, górskiej drogi i trzech obiektów sakralnych. Kto po prostu spaceruje po uliczkach, odczuwa spokój; kto natomiast wjedzie lub wejdzie pieszo do Santuari de Cura, zrozumie, dlaczego to miejsce zalicza się do wyjątkowych atrakcji w głębi lądu na Majorce. Randa to idealne miejsce na półdniową lub całodniową wycieczkę, łączącą kulturę, piękne widoki i aktywność fizyczną.

Ta osada ma też swoją wartość jako miejsce do życia: oferuje wiejski spokój i stosunkowo krótkie dojazdy do Palmy i na lotnisko, ale w codziennym życiu wymaga znacznie więcej planowania niż większa miejscowość. Samochód jest szczególnie ważny do regularnych dojazdów i załatwiania spraw.

Historia Randy

Nie da się sensownie oddzielić historii Randy od Puig de Randa. Jeszcze zanim powstały tam chrześcijańskie pustelnie i sanktuaria, ta charakterystyczna góra odgrywała ważną rolę jako bezpieczne i widoczne z daleka miejsce. W pobliżu szczytu zachowały się pozostałości fortyfikacji z islamskiej epoki Balearów. Po podboju Majorki przez Jaume I w 1229 roku jaskinie i odosobnione zakątki tej góry coraz częściej kojarzyły się z ascetyzmem, odosobnieniem i kontemplacją religijną.

Ramon Llull i Puig de Randa

Postacią, która najbardziej wpłynęła na historię tej góry, jest Ramon Llull, znany też po niemiecku jako Raimundus Lullus. Ten mallorkijski filozof, teolog, językoznawca i misjonarz żył w latach 1232–1316. Zgodnie z jego własną relacją, około 1274 roku na Puig de Randa doświadczył duchowego oświecenia. Góra ta pojawia się po raz pierwszy w 1311 roku w jego autobiograficznym dziele „Vida Coetània”.

Pobyt Llulla to coś więcej niż tylko epizod w legendzie o świętym. Z Randa połączył on idee reformy religijnej z szeroko zakrojonym programem filozoficznym i misyjnym. Jego myśli były przedmiotem badań przez wieki i sprawiły, że góra ta stała się miejscem, gdzie historia religii Majorki i europejska historia myśli bezpośrednio się spotykają. Dzisiejsze muzeum w Santuari de Cura poświęcone jest jego życiu i twórczości.

Pustelnik, szkoła i pielgrzymka

Po śmierci Llulla góra pozostała miejscem odosobnienia. Z 1394 roku mamy wzmianki, że w okolicy na stałe mieszkali pustelnicy. Jego zwolennicy kontynuowali ten duchowy projekt i połączyli pustelnię z miejscem nauki. Później powstała szkoła gramatyczna, w której czasami uczyło się ponad 100 uczniów rocznie. Jej historię można dziś poznać w muzeum Santuari de Cura.

Przez wieki wspólnoty religijne, pielgrzymi i uczniowie kształtowali charakter tej góry. Dzięki temu Randa nie stała się wielkim miastem klasztornym, tylko pozostała małą miejscowością u podnóża kilku oddzielonych od siebie sanktuariów. Właśnie to przestrzenne rozłożenie widać do dziś: wioska leży na dole, kompleksy Gràcia i Sant Honorat rozciągają się na zboczu, a Cura zamyka całość na płaskowyżu szczytowym.

Franciszkańska teraźniejszość

Santuari de Cura jest dziś prowadzone przez franciszkanów. Kompleks nadal łączy życie religijne z kulturą, gościnnością i miejscem na odpoczynek. Kaplica, muzeum, pensjonat i restauracja pokazują, że ta góra to nie tylko zabytek historyczny. Nabożeństwa i obecność franciszkanów podtrzymują jego pierwotne przeznaczenie, podczas gdy wędrowcy, rowerzyści i turyści jednodniowi już dawno stanowią znaczną część dzisiejszych gości.

Atrakcje turystyczne w Randa

Najważniejsza część trasy zwiedzania nie zaczyna się dopiero na szczycie góry. Już sama kręta droga do góry pozwala podziwiać krajobrazy, skalne ściany i coraz szersze widoki na środek wyspy. Droga z wioski na szczyt ma pięć kilometrów. Wzdłuż niej leżą trzy sanktuaria, dzięki którym Puig de Randa zyskał przydomek „świętej góry”.

Santuari de Nostra Senyora de Gràcia

Santuari de Nostra Senyora de Gràcia leży u podnóża stromej ściany skalnej, przez co wydaje się bardziej zintegrowane z górą niż pozostałe obiekty. To sanktuarium, zbudowane w XV wieku, wywodzi się z tradycji pustelników, którzy wybrali to odległe zbocze jako miejsce ciszy. Dziś kompleks składa się głównie z małego kościoła i gospodarstwa rolnego.

Warto zwrócić uwagę przede wszystkim na niezwykłą lokalizację tuż pod skałą. Zadbany teren z roślinnością i ścieżka prowadzą do punktu widokowego. Gràcia to nie jakiś imponujący klasztor, tylko spokojne miejsce na chwilę odpoczynku, którego urok wynika z zacisznej lokalizacji, prostej architektury i widoku na okolicę.

Santuari de Sant Honorat

Idąc dalej pod górę, odgałęzia się droga do Santuari de Sant Honorat. Mieszka tam wspólnota religijna, która świadomie prowadzi życie w odosobnieniu. W przeciwieństwie do Cura, Sant Honorat nie jest więc typowym miejscem do zwiedzania; odosobnienie jest nieodłączną częścią charakteru tego miejsca i należy je szanować.

Miejsce to wciąż jednak odgrywa ważną rolę w orientacji na górze. Symbolizuje nieprzerwaną tradycję pustelniczą Puig de Randa i przypomina, że góra ta to nie tylko turystyczny punkt widokowy. Jeśli wybierasz się na trasę klasztorną, nie jedź do Sant Honorat z oczekiwaniem, że znajdziesz tam muzeum czy swobodnie dostępną trasę zwiedzania.

Santuari de Cura

Na końcu górskiej drogi znajduje się Santuari de Cura, największy i najbardziej przyjazny dla zwiedzających kompleks na Puig de Randa. W skład kompleksu wchodzi kaplica, ogród klasztorny, muzeum, pensjonat, punkty gastronomiczne oraz otwarte strefy wypoczynkowe. Sam klasztor ma wejście z ciosanego kamienia; widać tam małą figurkę Ramona Llulla i herb franciszkanów.

Na szczególną uwagę zasługuje portal wejściowy do sanktuarium. Napis z 1682 roku cytuje Ramona Llulla, a obok widnieje herb jego rodziny oraz symbole tradycji franciszkańskiej. Duży plac przed sanktuarium też ma swoją ukrytą historyczną funkcję: pod nim znajdują się cysterny, które zbudowano około 1564 roku, żeby zbierać wodę deszczową do zaopatrzenia kompleksu.

Muzeum w Santuari de Cura

To małe muzeum pozwala lepiej zrozumieć historię tej góry niż sam widok na budynki. Opowiada o Ramonie Llullu, powstaniu szkoły gramatycznej, misjach franciszkańskich i dziedzictwie etnologicznym. Dzięki temu wyjaśnia, dlaczego Cura przez długi czas była jednocześnie religijnym schronieniem i ośrodkiem edukacyjnym.

To miejsce jest szczególnie warte odwiedzenia, zwłaszcza jeśli jesteś tu pierwszy raz, bo kompleks ten łączy w sobie elementy architektoniczne z różnych epok. Bez tej wiedzy Cura może wydawać się po prostu tarasem widokowym z kaplicą. Wystawa natomiast zwraca uwagę na duchową i pedagogiczną historię tego miejsca.

Kapliczka Mare de Déu de Cura

Kaplica to religijne serce sanktuarium, poświęcona Mare de Déu de Cura. Nadal służy do odprawiania nabożeństw. Nie wchodzisz więc do nieczynnego zabytkowego pomieszczenia, tylko do aktywnego miejsca kultu. Warto więc zwiedzać ją w ciszy i z szacunkiem dla trwających uroczystości liturgicznych.

Kaplica jest mniejsza i skromniejsza niż wiele wielkich kościołów klasztornych na Majorce. Właśnie dlatego pasuje do charakteru tej góry: przez wieki Cura była miejscem pustelników, uczonych i pielgrzymów, a nie reprezentacyjnym przejawem kościelnej potęgi.

Widok z Puig de Randa

Oprócz historii klasztoru, widoki to główny powód, dla którego warto tu wjechać. Przy dobrej widoczności wzrok sięga daleko po Majorce, aż do zatoki w Palmie i pasma Serra de Tramuntana. Z góry widać też południowe wybrzeże, Cabrerę, a przy wyjątkowo czystym powietrzu nawet Ibizę.

Widoki zmieniają się już podczas wspinaczki. Zamiast skupiać się wyłącznie na szczycie, warto zwrócić uwagę na widoki wzdłuż drogi i w okolicy Gràcia. Na szczycie w krajobrazie widać też urządzenia techniczne i maszty nadawcze. Nie umniejszają one historycznego znaczenia tego miejsca, ale nie pozwalają wyobrazić sobie całkowicie dziewiczej górskiej płaskowyży.

Wioska Randa

Sama wioska stanowi spokojne przeciwieństwo szczytu. Obraz miejscowości kształtują domy z naturalnego kamienia, fincas, ogrody i śródziemnomorska roślinność. Nie ma tu obszernej trasy zwiedzania poszczególnych zabytków; jej wartość polega raczej na przejrzystej strukturze zabudowy na styku żyznej równiny i gór.

Krótki spacer po Randzie pomaga zrozumieć skalę tego miejsca. Główna atrakcja turystyczna znajduje się wyżej, podczas gdy wioska zachowała swój wiejski charakter. Jeśli pojedziesz tylko na szczyt i od razu stamtąd wyjedziesz, przegapisz tę istotną część tożsamości tej miejscowości.

Jedzenie i picie

Randa nie jest centrum gastronomicznym z bogatym wyborem lokali. Jedzenie kojarzy się tu przede wszystkim z Klosterbergiem i rytmem wycieczki. Warto o tym pamiętać przy planowaniu: jeśli liczysz na duży wybór restauracji, późne wyjścia czy wieczorne wędrówki po barach, lepiej skieruj się do większych sąsiednich miejscowości. W Randa na pierwszym planie jest połączenie krajobrazu, miejsca pielgrzymkowego i kuchni majorkańskiej.

Bar-restauracja w Santuari de Cura

Bar-restauracja w Santuari de Cura to miejsce gastronomiczne, które na stałe kojarzy się z tą miejscowością. Znajduje się na terenie klasztoru i ma taras widokowy. Dzięki temu wizytę w lokalu można połączyć z zwiedzaniem kaplicy, muzeum i punktu widokowego, bez konieczności powrotu do wioski między zwiedzaniem a posiłkiem.

Kuchnia jest w stylu majorkańskim. Atmosfera przypomina raczej klasztorną gospodę przy trasie wycieczkowej niż wizytę w miejskiej restauracji: spotykają się tu wędrowcy, rowerzyści, pielgrzymi, goście nocujący na miejscu i odwiedzający sanktuarium. Zanim zaplanujesz wizytę, warto sprawdzić aktualne godziny otwarcia, bo lokal przy odległym sanktuarium nie działa tak samo jak knajpa w tętniącej życiem dzielnicy rozrywkowej.

Kuchnia majorkańska na Klosterbergu

To, że miejsce stawia na kuchnię majorkńską, świetnie pasuje do wiejskiej lokalizacji Randy. Atrakcja kulinarna nie polega na dużej liczbie restauracji, tylko na tym, że możesz spróbować regionalnych potraw w miejscu, którego historia jest ściśle związana z rolnictwem, wspólnotami religijnymi i podróżnikami. Przerwa na górze jest więc sensowną częścią wycieczki, a nie tylko sposobem na zaspokojenie głodu.

Jeśli nocujesz w wiosce albo mieszkasz tu na stałe, przygotuj się na to, że wybór gastronomiczny jest niewielki i często się zmienia. Jeśli chcesz mieć większy wybór, bliżej niż Palma są Algaida i Llucmajor; obie te miejscowości można łatwo połączyć z codziennymi sprawami albo z wycieczką. Sama Randa pozostaje miejscem na spokojny odpoczynek, a nie na kulinarną wycieczkę po wielu knajpkach.

Licor Randa

Jako lokalny specjał znany jest likier ziołowy Licor Randa. Nawiązuje on do majorkańskiej tradycji aromatyzowanych napojów ziołowych i wyraźnie nosi nazwę miejscowości. Dla odwiedzających jest to raczej regionalny produkt dla smakoszy niż powód, by specjalnie tu przyjeżdżać, bo w dostępnych opisach miejscowości nie ma wzmianki o żadnej publicznie dostępnej manufakturze ani regularnych wycieczkach z przewodnikiem.

Jego znaczenie tkwi jednak w lokalnej tożsamości: oprócz klasztorów, podjazdu rowerowego i widoków, Randa ma dzięki temu też kulinarny punkt odniesienia, który jest bezpośrednio związany z tym miejscem. Kupując ten napój, warto zwrócić uwagę na pochodzenie i informacje o producencie, zamiast utożsamiać każdy przypadkowy majorkijski napój ziołowy z tą specjalnością.

Atrakcje i wycieczki

Krajobraz wokół Randa nadaje się przede wszystkim do aktywności fizycznej z jasno określonym celem. Podjazd na Puig de Randa można pokonać samochodem, ale jest to też znany podjazd dla kolarzy szosowych i cel dla turystów pieszych. Ponieważ wszystkie grupy korzystają z tej samej wąskiej górskiej drogi, przy planowaniu trasy trzeba zachować ostrożność i wzajemnie na siebie uważać.

Wędrówka na Puig de Randa

Na szczyt można dotrzeć pieszo szlakami turystycznymi. Wspinaczka pozwala lepiej połączyć obcowanie z naturą i kulturą niż sama jazda samochodem, bo zmieniające się widoki na równinę, skały i sanktuaria odkrywają się powoli. Na szczycie Cura, plac klasztorny i lokale gastronomiczne to oczywiste atrakcje; po drodze warto jednak zboczyć z trasy do Santuari de Gràcia.

Góra jest bardziej odsłonięta niż osłonięta wioska. Dlatego ochrona przed słońcem i woda są szczególnie ważne w upalne dni, a przy słabej widoczności nie da się podziwiać najważniejszych walorów krajobrazowych. Jeśli nie chcesz pokonywać całej trasy, możesz podzielić wycieczkę na odcinki i odwiedzać poszczególne punkty widokowe oraz sanktuaria, idąc górską drogą.

Rower szosowy i rower górski

Puig de Randa to jedna z najbardziej znanych tras rowerowych w głębi lądu na Majorce. Ta pięciokilometrowa droga z wioski na szczyt jest pełna zakrętów i jeżdżą po niej zarówno kolarze szosowi, jak i turyści na pojazdach silnikowych. Nawet poza sezonem warto liczyć się z ruchem rowerowym.

Dla rowerzystów największą atrakcją jest wyraźny finisz na szczycie przy Santuari de Cura i rozległy widok jako nagroda. Kierowcy powinni liczyć się z wolniejszymi rowerzystami, zwłaszcza na zakrętach o ograniczonej widoczności, i wyprzedzać tylko tam, gdzie jest wystarczająco dużo miejsca i dobra widoczność. Z drugiej strony grupy rowerzystów nie powinny zajmować całej jezdni. Ta droga to nie zamknięty tor sportowy, tylko wspólna droga do domów, sanktuariów i szczytów.

Uważność i wyciszenie w Santuari de Cura

Cura jest dziś wykorzystywana również do medytacji, jogi i świadomych wędrówek. To nowoczesne podejście nawiązuje do wielowiekowej roli góry jako miejsca kontemplacji, nie zastępując jednak jej religijnej historii. Pensjonat pozwala na dłuższy pobyt z dala od nadmorskich miejscowości.

Randa jest więc idealna dla tych, którzy nie chcą upychać w programie jak najwięcej atrakcji. Ta góra świetnie nadaje się na spokojną jednodniową wycieczkę albo jako miejsce na odpoczynek, gdzie widoki, spacer, muzeum i przerwa na posiłek płynnie się ze sobą łączą. Jeśli szukasz rozrywki, życia nocnego albo dni na plaży, lepiej wybierz inne miejsce.

Algaida i Llucmajor

Algaida i Llucmajor to miejsca, które warto odwiedzić w pobliżu Randa. Algaida sprawia wrażenie większej miejscowości w centrum wyspy, podczas gdy Llucmajor ma bardziej miejską infrastrukturę i większy wybór sklepów oraz lokali gastronomicznych. Obie te miejscowości pozwalają zamienić wycieczkę z Randa poza wzgórze klasztorne w pełny dzień spędzony w głębi lądu.

Santuari de Cura poleca też Montuïri, Porreres i Campos jako bliskie miejsca na wycieczki kulturalne po wioskach Majorki. Jeśli łączysz kilka miejsc, nie traktuj Randa jako szybkiego przystanku na zdjęcia. Już samo zwiedzanie sanktuariów w odpowiedniej kolejności i podziwianie widoków wymaga wystarczająco dużo czasu i dobrej pogody.

Dojazd i transport

Randa leży między Algaidą a Llucmajor i można do niej dojechać drogą Ma-3130. Jadąc z Palmy, najpierw szybko jedziesz przez sieć dróg w środkowej części wyspy; dopiero na ostatnim odcinku wyraźnie widać wiejski charakter okolicy i zbliżającą się górę. Żeby dostać się do klasztorów, w miejscowości skręcaj w krętą górską drogę prowadzącą na Puig de Randa.

Z lotniska w Palmie

Z lotniska w Palmie do Randa jest 28 kilometrów drogą. Podróż trwa około 26 minut i prowadzi trasą Ma-15, a potem Ma-3130. Dzięki temu możesz dotrzeć do tej miejscowości już w dniu przylotu lub wylotu, o ile masz wystarczająco dużo czasu na podjazd pod górę i zwiedzanie. Jeśli jednak planujesz tylko krótki postój, pamiętaj, że Cura leży jeszcze pięć kilometrów powyżej wioski.

Z centrum Palmy

Od centrum Palmy trasa ma 30 kilometrów. Jadąc drogami Ma-15 i Ma-3130, podróż zajmuje około 34 minut. Dla osób dojeżdżających do pracy to w zasadzie wygodne połączenie, ale na co dzień Randa pozostaje miejscem zamieszkania poza siecią miejską. Spotkania w Palmie i regularne dojazdy do pracy da się zaplanować samochodem; spontaniczne wycieczki bez własnego auta są znacznie bardziej kłopotliwe.

Wspinaczka na Puig de Randa

Z wioski prowadzi wąska, pięciokilometrowa droga do Santuari de Cura. Można nią jechać autem, ale jest dość kręta i często korzystają z niej rowerzyści. Po drodze odchodzą boczne drogi do Gràcia i Sant Honorat. Jeśli chcesz zobaczyć wszystkie dostępne miejsca, nie planuj trasy jako bezpośredniej wyprawy na szczyt, tylko zostaw sobie trochę czasu na postoje.

Na górze warto jechać powoli. Widoki, ciasne zakręty i rowerzyści mogą sprawić, że inni uczestnicy ruchu nagle zahamują. Podczas zjazdu z góry spadki i ruch z przeciwnej strony wymagają takiej samej uwagi jak podczas podjazdu.

Transport publiczny

W Randa nie ma sieci transportu publicznego porównywalnej z tą w mieście. Zarejestrowane przystanki znajdują się poza osadą, więc dojazd autobusem wymaga dodatkowego spaceru albo zorganizowanego dalszego przejazdu. W przypadku zwykłej wizyty w wiosce może to wystarczyć; jednak w przypadku sanktuariów na Puig de Randa ostatni etap pozostaje kluczową kwestią praktyczną.

Jeśli przyjeżdżasz bez samochodu, warto zaplanować trasę obejmującą przejazd autobusem, spacer i wspinaczkę jako jedną spójną wycieczkę oraz wcześniej sprawdzić aktualne połączenia. Dla mieszkańców ta sytuacja oznacza, że własny samochód znacznie ułatwia codzienne życie, zwłaszcza przy zakupach, wizytach u lekarza i wyjazdach do Palmy.

Życie w Randa

Randa to przede wszystkim mała wiejska osada, a nie turystyczny kompleks wypoczynkowy. Krajobraz zabudowy tworzą domy z naturalnego kamienia, przestronniejsze domy wiejskie, fincas, ogrody i działki na obrzeżach miejscowości. W samej wiosce mieszka się bliżej nielicznych uliczek i drogi prowadzącej na górę; poza nią dominują bardziej oddalone lokalizacje, które lepiej wtapiają się w krajobraz.

Życie codzienne i lokalne zaopatrzenie

W codziennym życiu najbliższymi punktami orientacyjnymi są większe miejscowości, takie jak Algaida i Llucmajor. Jeśli chcesz mieszkać w Randa, od samego początku warto zaplanować regularne wyjazdy na zakupy i nie zakładać, że wszędzie dotrzesz na piechotę.

Dotyczy to zwłaszcza rodzin z dziećmi, osób, które często chodzą na wizyty lekarskie, oraz osób pracujących, które muszą być w pracy w określonych godzinach. Spokój w Randzie wynika właśnie z tego, że handel detaliczny, usługi i ruch uliczny nie są tak intensywne jak w większych miejscowościach. Dla niektórych mieszkańców to główna zaleta; dla innych, bez dobrej organizacji, szybko staje się to ograniczeniem.

Dojazdy do Palmy

Podróż do centrum Palmy prowadzi drogami Ma-3130 i Ma-15, ma 30 kilometrów i zajmuje około 34 minut. Dzięki temu regularne dojazdy autem są realne, nawet jeśli Randa nie leży w bezpośrednim pasie przedmieść stolicy. Godziny pracy, dojazdy do szkoły i spotkania warto zaplanować tak, żeby każda drobna sprawa nie wymagała dodatkowej podróży.

Bez samochodu sytuacja jest znacznie mniej wygodna. Ponieważ przystanki komunikacji miejskiej nie znajdują się bezpośrednio w miejscowości, brakuje tu tej spontanicznej dostępności, jaką oferują większe miejscowości. Dlatego przy podejmowaniu decyzji o stałym zamieszkaniu kluczowa jest nie tylko odległość od Palmy, ale też to, czy wszyscy członkowie gospodarstwa domowego mogą samodzielnie się przemieszczać.

Lato, zima i goście jednodniowi

Puig de Randa przyciąga turystów, pielgrzymów, a zwłaszcza rowerzystów. Jednak większość odwiedzających skupia się głównie na górskiej drodze i Santuari de Cura. Sama wioska zachowuje przy tym swój spokojny, mieszkalny charakter i zmienia się mniej radykalnie niż nadmorska miejscowość z dużymi kompleksami hotelowymi.

Zimą i poza sezonem nie trzeba się więc spodziewać, że tu będzie zupełnie pusto. W pogodne dni góra nadal może być popularnym miejscem wycieczek. Jednocześnie bar-restauracja w Santuari de Cura jest głównym punktem gastronomicznym. Dla mieszkańców oznacza to spokojny rytm życia, ale brak rozbudowanej infrastruktury, która byłaby dostępna o każdej porze, niezależnie od pory roku i dnia tygodnia.

Dla kogo Randa to idealne miejsce do życia

Randa to idealne miejsce dla osób, które świadomie chcą mieszkać na wsi, korzystają z samochodu i bardziej cenią sobie spokój niż bliskość różnych usług. Miejscowość ta może też zainteresować osoby dojeżdżające do pracy w Palmie, o ile codzienna podróż samochodem trwająca około 34 minut pasuje do twojego harmonogramu. Domy i fincas na obrzeżach miejscowości przemawiają przede wszystkim do tych, którzy szukają ogrodu, działki i odległości od miejskiego zgiełku.

Randa nie jest najlepszym wyborem dla rodzin, które potrzebują wszystkich codziennych udogodnień tuż pod drzwiami lub są całkowicie zależne od transportu publicznego. Przy wyborze miejsca zamieszkania warto też wziąć pod uwagę osoby odwiedzające Bergstraße. Z dala od tej osi bardziej wyczuwalny jest wiejski charakter okolicy; w pobliżu wjazdu częściej spotyka się turystów i rowerzystów.