Sa Bassa Blanca (Fundació Yannick y Ben Jakober): kunstmuseum bij Alcúdia

Sa Bassa Blanca (Fundació Yannick y Ben Jakober) ligt ver weg van de toeristische drukte van Port d’Alcúdia, in een beschermd natuurgebied. Al bij aankomst merk je meteen dat dit geen gewoon museum is: achter een poort in het bos strekken architectuur, ondergrondse tentoonstellingszalen, tuinen en monumentale sculpturen zich uit over een uitgestrekt terrein.

Het museum is opgericht door de kunstenaars en verzamelaars Yannick Vu en Ben Jakober. Hun persoonlijke kijk op kunst brengt kinderportretten uit verschillende eeuwen samen met hedendaagse werken, etnografische voorwerpen en dierenfiguren waarvan de voorbeelden uit oude culturen komen. De collectie volgt daarbij niet zozeer een kunsthistorisch leerboek, maar meer het plezier in het naast elkaar zetten van dingen.

Sa Bassa Blanca is vooral een aanrader voor bezoekers die kunst niet alleen in neutrale zalen willen bekijken. Een voormalig waterreservoir, een Spaans-Moorse woonhuis, een hedendaagse rariteitenkamer en een mediterraan beeldenpark zorgen elk voor een heel eigen sfeer. Ook gezinnen vinden hier, dankzij de dierenfiguren en de historische kinderportretten, een bijzonder directe manier om ermee in contact te komen.

Geschiedenis en betekenis

Het begon allemaal met een ondergrondse waterreservoir. Toen Yannick Vu en Ben Jakober samen met de filantroop Georges Coulon Karlweis in 1993 de stichting oprichtten, lieten ze de oude cisterne van de finca Sa Bassa Blanca opknappen voor een bijzondere collectie: portretten van kinderen uit de 16e tot en met de 19e eeuw. Zo werd een functioneel gebouw voor water de eerste museale kern van het huidige complex.

Van privécollectie naar museum

Vanaf 1995 ontving de stichting eerst groepen uit de kunst- en cultuurwereld, voordat ze in januari 2001 definitief haar deuren opende voor het grote publiek. In de jaren daarna kwamen er nog meer ruimtes bij: de buitenruimtes en het beeldenpark, een deel van het hoofdgebouw en in 2007 de ondergrondse Sala SoKrates. Die ontwikkeling kun je ter plekke nog steeds zien, want de tentoonstellingen zitten niet allemaal in één nieuw gebouw. Elke ruimte heeft zijn eigen geschiedenis en architectonische stijl.

Yannick Vu, Ben Jakober en Hassan Fathy

Het hoofdgebouw was oorspronkelijk geen museum, maar een woonhuis. De Egyptische architect Hassan Fathy ontwierp het in 1978 voor Yannick Vu en Ben Jakober en verwerkte daarbij Arabische en Spaans-Moorse bouwstijlen in een mediterraan landschap in Europa. In 2006 werd een deel van het huis als museum opengesteld; in 2012 kreeg het gebouw de status van gekatalogiseerd cultureel erfgoed.

Naast het tentoonstellen van kunst zet de stichting zich ook in voor het behoud van historisch erfgoed. Dat zie je vooral terug in de Nins-collectie, die is erkend als gecatalogiseerd historisch erfgoed van de Balearen, en in een kostbaar houten plafond in Mudéjar-stijl, dat als cultureel erfgoed wordt beschermd. Het hele project kreeg in 2009 speciale erkenning met een Europa Nostra-prijs voor zijn bijdrage aan landschapsbeheer en voor de overgang tussen tuinen, het museumgebouw en de omgeving.

Wat er te zien is

De grootste indruk wordt gemaakt door de contrasten: historische kinderportretten worden gevolgd door een donkere wonderkamer, en ondergrondse ruimtes door een open park met imposante dierenfiguren. Daartussen staat het witte gebouw van Hassan Fathy, dat zelf tot de belangrijkste tentoonstellingsstukken van het museum behoort.

Het Hassan-Fathy-gebouw

Witte, met kantelen bekroonde muren verbergen een binnenplaats, waar bogen en twee identieke fonteinen de strakke geometrie verlevendigen. Water, binnenplaatsen en opengewerkte houten hekken horen net zo goed bij de architectuur als gewelven en duidelijk gestructureerde gevels. Binnen ontmoet deze architectuur etnografische, moderne en hedendaagse kunst. Er worden onder andere werken genoemd van Domenico Gnoli, Rebecca Horn, Meret Oppenheim, Miralda, Takis en Alan Rath, evenals werken van de Vietnamese kunstenaar Vu Cao Dam. Delen van het gebouw worden gebruikt voor wisselende tentoonstellingen, waardoor de concrete rondleiding kan veranderen.

Er is één detail dat de moeite waard is om even naar boven te kijken: het veelkleurige Mudéjar-cassettenplafond uit 1498. Het staat beschermd als cultureel erfgoed van de Balearen. Tussen de architectuur van Hassan Fathy en dit historische houtwerk ontstaat een spanningsveld tussen verschillende tijdperken, dat typisch is voor Sa Bassa Blanca.

De Sala Nins

Meer dan 150 kinderen kijken je aan vanuit de schilderijen van de Nins-collectie. De portretten zijn gemaakt tussen de 16e en 19e eeuw en laten vooral kinderen uit de Europese aristocratie zien. De tentoonstellingslocatie versterkt hun effect: de schilderijen hangen in de verbouwde ondergrondse cisterne van de finca, waarvan de vroegere functie nog steeds voelbaar is in de besloten, geconcentreerde sfeer van de ruimte. De collectie is niet samengesteld als een compleet overzicht van de Europese portretkunst, maar is gebaseerd op de persoonlijke esthetische keuze van de oprichters. Juist daarom komen de schilderijen minder over als een genealogische galerij, maar meer als een lange reeks individuele ontmoetingen.

De Sala SoKrates

De Sala SoKrates, die ook ondergronds ligt, ziet zichzelf als een hedendaagse wonderkamer. Kunstwerken en voorwerpen uit verschillende continenten en tijdperken staan niet strikt op herkomst of datum gesorteerd naast elkaar; het gaat om visuele verbanden, verrassende overeenkomsten en bewuste breuken.

Als je een klassiek museumsysteem verwacht met uitgebreide uitleg bij alles, moet je je blik een beetje aanpassen. SoKrates wil geen lineaire kunstgeschiedenis vertellen, maar culturen met elkaar in gesprek brengen. Werken van moderne kunstenaars staan naast voorwerpen uit Afrika, Nepal of Papoea-Nieuw-Guinea; een groot kristallen gordijn vormt een opvallend decor. De ruimte beloont rustig kijken, want sommige verbanden worden pas zichtbaar als je een paar keer van richting verandert.

Beeldenpark en OlivArt

Buiten rijzen monumentale dierenfiguren van graniet en andere materialen uit het landschap op. Hun vormen zijn geïnspireerd op archeologische voorbeelden, mythen en legendes van oude culturen, zonder die simpelweg te kopiëren. Wat in een vitrine klein en ver weg zou kunnen lijken, krijgt hier gewicht en een tastbare aanwezigheid.

Het pad tussen de beelden maakt deel uit van de tentoonstelling: vanuit verschillende hoeken, door de begroeiing en door de wisselende afstanden zien de beelden er steeds anders uit. Sommige lijken in eerste instantie gewoon bij het terrein te horen en worden pas duidelijk herkenbaar als je dichterbij komt. De buitenruimtes zijn voortgekomen uit de vroegere rozentuin en het beeldenpark. Tegenwoordig maakt ook OlivArt deel uit van het landschapsconcept van het museum.

Observatorium en camera obscura

Op een plek die vroeger voor militaire doeleinden werd gebruikt, combineert het observatorium spiegelinstallaties met het principe van de camera obscura. Het binnenvallende licht tovert de buitenwereld om tot een beeld en richt je blik tegelijkertijd op de baai van Alcúdia. Deze ruimte laat heel duidelijk zien hoe Sa Bassa Blanca het landschap niet alleen als achtergrond gebruikt, maar er zelf een onderdeel van de kunst van maakt.

Het bezoek

Tijdens de rondleiding wisselt het tempo een paar keer. In de Sala Nins staan afzonderlijke gezichten en details van de kleding centraal; in SoKrates dwaalt je blik tussen culturen die ver uit elkaar liggen. Buiten worden paden, begroeiing en afstanden belangrijk. Sa Bassa Blanca kun je daarom nauwelijks zomaar als een kort bezoekje aan een zaal beschouwen.

Route en tijdschema

Voor de vrij toegankelijke collectieruimtes, het beeldenpark en OlivArt moet je genoeg tijd inplannen. Als je ook het Hassan-Fathy-gebouw wilt bezoeken, houd er dan rekening mee dat je daar alleen binnenkomt via een rondleiding; die duurt een uur. Omdat de toegangsregels en tentoonstellingen kunnen veranderen, is het aan te raden om van tevoren even te checken welke delen er op de dag dat je wilt komen open zijn of bij de gekozen bezoekvorm zijn inbegrepen.

Tussen de binnenruimtes en het buitenterrein ontstaan er vanzelf pauzes. Het loont de moeite om de Sala Nins niet meteen af te vinken en in het beeldenpark genoeg tijd te nemen om van perspectief te wisselen. Het museum is meer een aaneenschakeling van op zichzelf staande ervaringen dan een compacte rondleiding met een vast begin en einde.

Voorbereiding voor de rit

Check voor je vertrek even rechtstreeks bij het museum wat de huidige openingstijden, toegangsvoorwaarden en verschillende toegangsmogelijkheden zijn. Dat is vooral belangrijk als je het Hassan-Fathy-gebouw wilt bezoeken of een rondleiding wilt volgen. Ook qua duur moet je onderscheid maken tussen een gewoon museumbezoek en een rondleiding door het gebouw.

Er is geen vast tijdstip waarop het er gegarandeerd het rustigst is. Als je liever in alle rust rondkijkt, kun je dus beter even kijken hoe de huidige situatie met bezoeken en rondleidingen is, en niet zomaar op goed geluk afkomen. Juist omdat het zo afgelegen ligt, is een goede voorbereiding verstandiger dan het op goed geluk proberen.

Routebeschrijving en parkeren

De laatste kilometers maken deel uit van de routewijziging: achter Alcúdia wijzen de borden je de kant op van Mal Pas en daarna naar de Camí del Coll Baix, ook wel Camí de Muntanya genoemd. Eerst is de weg geasfalteerd, daarna loop je over een aangestampt pad door het bos. Magenta-kleurige borden met de tekst „Fundació · Museu Sa Bassa Blanca“ geven de afslagen aan.

Vanuit Palma en de luchthaven

Van de luchthaven van Palma naar Port d’Alcúdia is het over de weg 60 kilometer; de rit duurt ongeveer 47 minuten via de Ma-30, Ma-13 en Ma-3460. Vanuit het centrum van Palma is het 57 kilometer via de Ma-13 en Ma-3460 en duurt de rit zo’n 51 minuten. Beide tijden gelden uitdrukkelijk alleen tot aan Port d’Alcúdia. Voor het stuk daarna naar het museum moet je rekening houden met de rit door de gemeente Alcúdia, de afslag richting Mal Pas en de toegangsweg via het bospad.

De laatste afslagen

Volgens de informatie van het museum loopt de bewegwijzerde route langs restaurant La Bodega del Sol. Daarna sla je rechtsaf en volg je de magenta-kleurige borden. Bij de ingang stop je met de auto op de witte streep voor de groene poort; de poort gaat automatisch open. Voor voetgangers is er links daarnaast een aparte toegangsdeur.

Op het museumterrein zijn er gratis parkeerplaatsen voor bezoekers. Andere haltes in de omgeving zijn Platja d’Alcanada, Cala en Poncet 1 en Cala en Poncet 2. Vanaf daar loopt er echter geen stadsroute die direct voor het museum eindigt: het laatste stuk ligt buiten het dichtbevolkte gebied en volgt de toegangsweg richting Camí del Coll Baix. Als je met de bus komt en daarna nog een stukje moet lopen, is het daarom slim om de verdere route van tevoren goed te plannen.