Santa Caterina de Siena bij Son Ferrandell

Santa Caterina de Siena bij Son Ferrandell heeft een bijzondere kloostergeschiedenis: het complex is niet de oorspronkelijke vestigingsplaats van de dominicanessen, maar het resultaat van een verhuizing in de 20e eeuw. Wie hierheen komt, ziet dus geen stadsklooster dat door de eeuwen heen is gegroeid, maar een recenter religieus complex waarvan het verleden nauw verbonden is met Palma.

Juist die scheiding maakt deze plek zo interessant. De voormalige kloosterkerk in de Carrer de Sant Miquel, de verschoven kruisgang en het complex bij Son Ferrandell maken deel uit van hetzelfde historische verhaal, maar liggen niet op dezelfde plek. Santa Caterina de Siena kun je daarom het beste zien als een tussenstop voor een gemeenschap die na meer dan drie eeuwen haar vestiging in het centrum opgaf en ten noordoosten van Palma een nieuwe start maakte.

Dit bezoek is vooral leuk voor mensen die geïnteresseerd zijn in de geschiedenis van de religieuze ordes op Mallorca, in sacrale architectuur uit de 20e eeuw of in de overdracht van religieuze gebouwen aan een stichting. Verwacht hier geen klassieke rondleiding door een monumentaal klooster met een volledig bewaard gebleven historische kruisgang. De charme zit hem juist in het goed kunnen interpreteren van de verschillende tijdslagen en het niet verwarren van de locatie bij Son Ferrandell met de oude kerk in het centrum van Palma.

Omdat er geen vaste bezoektijden zijn en je ook geen toeristische toegangskaartje hoeft te kopen, vergt deze plek wat meer voorbereiding dan een gewone bezienswaardigheid. Als je specifiek de binnenruimtes wilt bekijken, is het slim om voor je vertrek even te checken of het op dat moment toegankelijk is. Maar zelfs dan blijft Santa Caterina de Siena een leerzame omweg: de geschiedenis laat financiële moeilijkheden zien, druk om de stad te veranderen en uiteindelijk de overdracht van het klooster aan een stichting.

Geschiedenis en betekenis

Het begon allemaal met een plan dat in eerste instantie niet doorging. Tussen 1611 en 1613 probeerde Bartolomé Reus, prior van het dominicanenklooster Sant Domingo in Palma, een vrouwenklooster van zijn orde op te richten. Er waren al stukken grond gekocht, maar door het overlijden van de prior kwam het project tot stilstand. Pas enkele decennia later kreeg het idee een solide financiële basis.

De Stichting Joan Baptista Despuigs

De Mallorcaanse edelman Joan Baptista Despuig bepaalde in 1656 in zijn testament dat een deel van zijn vermogen bestemd was voor de bouw van een vrouwenklooster. Na zijn dood begon de vergunningsprocedure. De eerste dominicanessen kwamen in 1658 vanuit Santa Caterina de Siena in Valencia naar Mallorca en vestigden zich eerst in de buurt van de kathedraal van Palma.

Al in 1659 verhuisde de gemeenschap naar haar definitieve vestiging aan de Carrer de Sant Miquel. Ook de stoffelijke resten van Despuig werden daarheen overgebracht, zoals hij zelf had gewild. Het klooster was gewijd aan Santa Caterina de Siena, de Italiaanse dominicanesse, mystica en latere kerklerares. De naam verwijst dus naar de dominicaanse traditie van de gemeenschap en niet naar de gelijknamige wijk Santa Catalina of naar Catalina Thomás, die als Mallorcaanse heilige een heel ander historisch figuur is.

Conflicten en schaarse middelen

Het begin verliep zeker niet rustig. Ruzies tussen de mensen die het testament moesten uitvoeren en de familie van Despuig zorgden voor spanningen in het klooster tijdens de eerste eeuw van zijn bestaan. Daarnaast was er weerstand binnen kerkelijke kringen: in Palma waren er al verschillende vrouwelijke kloosters, en niet iedereen vond een nieuwe stichting wenselijk.

Ook economisch bleef de situatie gespannen, want het stichtingskapitaal was maar net genoeg voor de blijvende exploitatie. Een nieuw rechtsgeding tegen het einde van de 18e eeuw en de gevolgen van de secularisatiemaatregelen van de staat troffen de gemeenschap opnieuw, waardoor ze een aanzienlijk deel van haar bezittingen verloor. De geschiedenis van Santa Caterina de Siena is daarom niet alleen een verhaal van religieuze continuïteit, maar ook een aaneenschakeling van conflicten over eigendom, financiering en het recht om als gemeenschap te blijven bestaan.

De verhuizing naar Son Ferrandell

Halverwege de 20e eeuw kwam het oude klooster aan de Carrer de Sant Miquel onder stedenbouwkundige druk te staan. In 1962 verkocht de gemeenschap het complex in het centrum en begon ze met de bouw van een nieuw klooster aan de Camí Vell de Bunyola, ten noordoosten van Palma. Deze nieuwe locatie is het complex bij Son Ferrandell waar we het hier over hebben. De nieuwe kerk werd in 1966 ingewijd.

De verhuizing betekende een grote ommekeer: het vertrouwde stadsklooster werd achtergelaten, terwijl er elders een complex verrees dat speciaal was ontworpen voor het kloosterleven. De gemeenschap behield haar naam en haar religieuze identiteit, maar verhuisde van het drukke historische centrum naar een heel andere omgeving aan de rand van Palma.

De overdracht aan de stichting

De ontwikkeling hield niet op bij de inwijding van de kerk. In 2013 werd het nieuwe klooster overgedragen aan de Fundació Sant Joan de Déu en kwam het daarmee in handen van de stichting. Voor hoe we het nu zien, is deze overgang cruciaal: Santa Caterina de Siena bij Son Ferrandell is een kloostercomplex met een ingewijde kerk, dat in 2013 aan de Fundació Sant Joan de Déu werd overgedragen. Het belang ervan ligt juist in deze geschiedenis. Deze plek laat zien dat de voorgeschiedenis van kerkelijke gebouwen ook na de overdracht aan een stichting voortleeft.

Wat er te zien is

Het complex is niet te zien als een middeleeuws klooster. De belangrijkste bouwfasen dateren uit de tweede helft van de 20e eeuw; de overdracht aan de stichting vond pas later plaats. In plaats van op zoek te gaan naar gotische gewelven of barokke kloosterruimtes, is het de moeite waard om te letten op de indeling van een recenter kloostercomplex en op de sporen van zijn geschiedenis.

Het kloostercomplex uit 1966

De nieuwe vestiging werd gebouwd ter vervanging van het verkochte stadsklooster. De kerk, die in 1966 werd ingewijd, vormde daarbij het spirituele middelpunt van het nieuwe huis. Dat dit complex voortkwam uit een bewuste nieuwe start, onderscheidt het van veel oudere kloosters op Mallorca. De architectuur hoefde geen bestaande ruimtes aan te passen, maar moest een ordegemeenschap in een nieuwe omgeving huisvesten. Het gebouw vertelt daarom minder over een lange reeks middeleeuwse en barokke uitbreidingen dan over één grote verhuizing.

Als je ernaar kijkt, moet de oorspronkelijke functie centraal staan. Niet elk deel is per se toegankelijk voor toeristen. Maar alleen al aan de indeling van het complex kun je zien dat hier niet zomaar een vrijstaande dorpskerk was gepland, maar een compleet kloostercomplex.

De kerk

De kerk is het onmiskenbaar bewezen sacrale hart van het complex. De inwijding in 1966 markeert het einde van de religieuze doorstart na de verkoop van het oude huis. Daarmee staat de kerk symbool voor de continuïteit van de gemeenschap: de locatie veranderde, maar het gezamenlijke gebed en de toewijding aan Santa Caterina de Siena bleven bestaan.

Voor de inordening is het bouwjaar belangrijker dan een vergelijking met de grote historische kerken van Palma. Het gaat hier niet om een kerk die door de eeuwen heen is ingericht, maar om een kerk die deel uitmaakt van een modern kloosterproject en is gebouwd voor een specifieke gemeenschap en haar behoeften van toen. Als je binnen mag, moet je de ruimte daarom zien als onderdeel van het hele kloostercomplex en niet als een op zichzelf staand kunstmonument.

Er zijn geen betrouwbare gegevens over de roerende inrichting en de huidige opstelling ervan. Plan je bezoek dus niet met de verwachting dat je een museumcollectie te zien krijgt. De focus ligt op de kerkruimte zelf, de plek die deze inneemt binnen het complex en de herinnering aan de dominicanessen die hier hun intrek namen nadat ze de Carrer de Sant Miquel hadden verlaten.

Het kloostercomplex na de overdracht

Toen de gebouwen in 2013 werden overgedragen aan de Fundació Sant Joan de Déu, kwamen ze in handen van de stichting. Juist deze stap is veelzeggend voor de geschiedenis van het complex. Een klooster is normaal gesproken gericht op afzondering, vaste dagindelingen en het leven in een hechte gemeenschap. Santa Caterina de Siena is daarom ook een voorbeeld van een religieus gebouwencomplex dat aan een stichting is overgedragen.

Je moet het complex echter niet verwarren met een vrij toegankelijk architectuurmuseum. De overdracht maakt deel uit van de geschiedenis van het gebouw, maar betekent niet dat je er onbeperkt rond mag lopen. Als je de architectuur wilt fotograferen of bepaalde delen van het gebouw van dichtbij wilt bekijken, moet je je houden aan eventuele toegangsbeperkingen.

Wat je hier niet meer kunt vinden

Vooral de kruisgang leidt vaak tot verkeerde verwachtingen. De historische kruisgang van het eerste klooster is op de nieuwe locatie niet bewaard gebleven. Na de verkoop van het oude complex is hij verplaatst naar de toenmalige faculteit Filosofie en Geesteswetenschappen van de Universiteit van de Balearen. Hij hoort dus niet bij het complex bij Son Ferrandell.

Ook de oude kerk, die in 1964 op de monumentenlijst is geplaatst, staat nog steeds in Palma. Ze kon van de sloop worden gered, hoewel het bijbehorende klooster was verkocht. Als je foto’s of beschrijvingen tegenkomt van een historisch portaal aan de Carrer de Sant Miquel, dan kijk je dus naar een andere locatie uit dezelfde kloostergeschiedenis. Bij Son Ferrandell staat het nieuwere opvolgend gebouw met de kerk die in 1966 werd ingewijd.

Het bezoek

Het cruciale moment komt vlak voor je vertrek: eerst moet je uitzoeken of en in hoeverre je het complex op dit moment kunt bezoeken. Voor Santa Caterina de Siena zijn er geen officiële openingstijden voor toeristen en geen toegangsregels bekend. Aangezien het complex in 2013 aan een stichting is overgedragen, kun je er niet zomaar vanuit gaan dat het museum spontaan toegankelijk is.

Buitenkant en ligging

Zelfs zonder een uitgebreide rondleiding binnen blijft de locatie historisch gezien goed te begrijpen. Het is handig om je ter plekke eerst een beeld te vormen van de omvang van het complex en de ligging van de kerk binnen het kloostercomplex. Het verschil met de oude vestiging in de Carrer de Sant Miquel in Palma is daarbij de sleutel: je ziet hier niet het oorspronkelijke gebouw uit 1659, maar de opvolger die in de tweede helft van de 20e eeuw is gebouwd.

Als je het alleen van buitenaf bekijkt, is Santa Caterina de Siena meer een korte cultureel-historische stop dan een rondleiding van een halve dag. Het loont alleen de moeite om er meer tijd aan te besteden als je de binnenruimtes kunt bezoeken of als je het complex specifiek vanuit architectuurhistorisch oogpunt wilt bekijken. Vanwege de wisselende toegankelijkheid is het lastig om een vaste verblijfsduur aan te geven.

Interieurs en toegankelijkheid

Mocht je binnen kunnen kijken, houd dan rekening met de aanwijzingen die daar gelden. Dat verandert ook je bezoekervaring, want Santa Caterina de Siena presenteert haar geschiedenis niet per se in een chronologisch opgezette tentoonstelling. Veel wordt pas duidelijk als je de volgorde kent: de poging tot stichting in het begin van de 17e eeuw, de stichting door Despuig, de vestiging in Palma, de verkoop van het oude klooster, de nieuwbouw en de latere overdracht aan de stichting.

Voorbereiding in plaats van spontaan afwachten

Als je alleen komt voor de sacrale kunst of een historische kruisgang, loop je het risico teleurgesteld te raken. Voor die aspecten zijn de bewaard gebleven oude kerk in Palma en de verplaatste kruisgang de plekken waar je moet zijn. Son Ferrandell staat daarentegen symbool voor het moderne hoofdstuk van de gemeenschap en voor de overdracht van zo’n gebouwencomplex aan een stichting.

Een bezoek is daarom vooral de moeite waard als je dit verhaal al kent. Dan zie je de nieuwere kerk en het hele complex niet als een zogenaamd ‘te modern’ klooster, maar als een bewijs van een gedwongen en toch consequente nieuwe start.