en Figuera – zabytkowy zegar i dzwon w Palma

Na samym środku Plaça de Cort na turystów czeka kawałek historii miasta, który łatwo przeoczyć: en Figuera, zabytkowy zegar z dzwonem, od którego pochodzi nazwa, na ratuszu w Palmie. Jeśli spojrzysz tylko na tę monumentalną fasadę, możesz uznać ten zegar za zwykły element dekoracyjny. A przecież jego poprzednik już w średniowieczu wyznaczał rytm dnia w mieście.

En Figuera to ani muzeum, ani osobny budynek. Ta atrakcja należy do ratusza i można ją podziwiać z Plaça de Cort. Jej urok nie polega tyle na szczegółowym zwiedzaniu, co na połączeniu historii techniki, miasta i życia codziennego: przez wieki dzwon, którego dźwięk słychać było z daleka, sprawiał, że czas stał się wspólną sprawą publiczną.

Ten krótki postój jest szczególnie wart uwagi dla tych, którzy chcą poznać stare miasto w Palma nie tylko jako ciąg wielkich budowli. En Figuera opowiada o czasach, kiedy zegar mechaniczny był jeszcze techniczną rzadkością, godziny liczyło się inaczej niż dziś, a burza w końcu zmusiła ten znany zegar do przeniesienia się w nowe miejsce.

Historia i znaczenie

Wieża Torre de les Hores

Historia nie zaczyna się przy dzisiejszym ratuszu. W 1386 roku Wielka i Ogólna Rada Majorki kupiła od dominikanów wieżę na górnym końcu dzisiejszej Carrer del Conqueridor, niedaleko miejsca, gdzie później powstał ratusz. Zainstalowano tam zegar mechaniczny i ciężki dzwon. Wieża otrzymała nazwę, która jednoznacznie opisywała jej przeznaczenie: Torre de les Hores, czyli Wieża Godzin.

Dla Palmy z późnego średniowiecza taki mechanizm był czymś znacznie więcej niż tylko wygodnym zegarem. En Figuera należała do pierwszych zegarów wieżowych w Hiszpanii. Jej bicie dzwonów zamieniało czas w publiczny sygnał. Nadawało rytm dniu, rozbrzmiewając ponad dachami, ulicami i placami, i było słyszalne niezależnie od tego, czy ktoś widział tarczę zegara.

Pierwotny dzwon ważył 1 880 kilogramów. Wykonał go Pere Joan Higuera, srebrnikarz, którego nazwisko przeszło na cały zestaw. Nazwa „en Figuera”, używana do dziś, nie odnosi się więc po prostu do jakiejś miejscowości czy drzewa figowego. W nieco zmienionej formie zachowuje ona imię rzemieślnika, który stworzył pierwszy dzwon.

Godziny po przejściu Słońca

Szczególnie pouczający jest pierwotny sposób liczenia czasu. Średniowieczny zegar nie działał według znanego nam dzisiaj, ciągłego systemu 24-godzinnego. Zamiast tego opierał się na dwóch cyklach, które były powiązane z ruchem Słońca. Pierwszy zaczynał się o wschodzie słońca, a drugi o zachodzie słońca. Godzinę po wschodzie słońca rozbrzmiewała pierwsza godzina; po zachodzie słońca liczenie zaczynało się od nowa.

Uderzenie dzwonu nie oznaczało więc stałej pory dnia w nowoczesnym sensie, która byłaby taka sama przez cały rok. Przekładało ono zmianę dnia i nocy na słyszalny porządek. Właśnie ta różnica sprawia, że zegar en Figuera jest interesujący z punktu widzenia historii kultury: przypomina on, że nawet coś tak pozornie codziennego jak podział dnia wykształcił się w wyniku procesów historycznych.

Kto dziś spojrzy na fasadę ratusza, nie widzi więc tylko prekursora nowoczesnych zegarów publicznych. En Figuera symbolizuje sposób postrzegania czasu, który był mocniej powiązany ze światłem i ciemnością. Początek dnia nie był wyznaczany wyłącznie przez abstrakcyjne liczby, ale przez rzeczywisty wschód słońca nad miastem.

Neuguss i Sturm

Na początku XVII wieku pierwszy dzwon był uszkodzony i pokryty pęknięciami. Joan Cardell odlał go na nowo w 1680 roku. Tak powstał dzisiejszy dzwon „en Figuera”; ważył 1 843 kilogramów, co czyniło go wyjątkowo ciężkim instrumentem. Łaciński napis w dolnej części dzwonu zawiera religijne wezwania, w tym odniesienia do Chrystusa, Lwa z plemienia Judy, Marii i świętej Anny.

Stara wieża zegarowa nie przetrwała jednak zbyt długo. Tornado tak mocno ją uszkodziło, że trzeba było ją zburzyć. Zegar i dzwon przeniesiono w 1848 roku do ratusza przy Plaça de Cort. Ta zmiana lokalizacji wyjaśnia, dlaczego średniowieczny zegar jest dziś częścią budynku, który nie jest jego pierwotną lokalizacją.

W 1863 roku zegar został ponownie wymieniony. Nowy mechanizm pochodził od francuskiego producenta Collina i zabrzmiał po raz pierwszy z okazji urodzin hiszpańskiej królowej Izabeli II. Tak więc dzisiejszy zestaw łączy w sobie kilka warstw historycznych: początki sięgające XIV wieku, dzwon odlany na nowo w XVII wieku, przeniesienie w XIX wieku oraz mechanizm zegarowy, który też pochodzi z XIX wieku.

Co warto zobaczyć

Zegar na fasadzie ratusza

Najpierw warto spojrzeć w górę. En Figuera znajduje się na fasadzie ratusza w Palmie i widać ją z otwartej przestrzeni Plaça de Cort. Nie należy jednak utożsamiać tego zespołu z całym ratuszem: zabytkiem jest połączenie zegara i dzwonu, których historia zaczęła się na długo przed zamontowaniem ich na tym budynku.

Z daleka zegar wygląda jak część architektury ratusza. Dopiero gdy dowiesz się, gdzie zegar stał wcześniej, dostrzeżesz tę lukę, jaką pozostawiła tu historia miasta. To, co dziś wydaje się nieodłączną częścią Plaça de Cort, przez wieki stało na Torre de les Hores przy Carrer del Conqueridor. Spojrzenie na fasadę to więc jednocześnie spojrzenie na historyczne przemieszczenie.

Tarcę zegara można postrzegać jako najnowszą, wyraźnie widoczną warstwę znacznie starszej tradycji. Dzisiejszy system wywodzi się z francuskiego mechanizmu zegarkowego zamontowanego w 1863 roku; natomiast publiczne mierzenie czasu sięga aż do średniowiecza. Właśnie ta warstwowość historyczna sprawia, że ten przedmiot jest ciekawszy niż zegarek, który pozostałby niezmieniony na swoim pierwotnym miejscu.

Dzwon w Figuera

To nie mechanizm zegara, tylko dzwonek nadał mu nazwę. Dzwonek nosi imię, które wywodzi się od złotnika Pere Joana Higuera, i to właśnie on nadał tę nazwę całemu zespołowi. Łatwo przeoczyć ten związek, przechodząc obok, bo w dzisiejszym języku często sam zegar nazywa się „en Figuera”.

Obecny dzwon powstał w wyniku ponownego odlewu wykonanego przez Joana Cardella w 1680 roku. Jego waga, wynosząca 1 843 kilogramów, daje wyobrażenie o tym, jakim technicznym wyzwaniem była jego produkcja, zawieszenie i późniejszy transport do ratusza. Jako historyczny instrument nie była stworzona do oglądania z bliska, tylko po to, by jej dźwięk docierał daleko: jej zadaniem było sygnalizowanie czasu tak, by słychać go było w całej przestrzeni miejskiej.

W dolnej części dzwonu znajduje się obszerny łaciński napis. Nie jest to zwykła informacja producenta, ale nawiązuje do religijnego światopoglądu tamtej epoki. Wzywa się w nim Chrystusa, Marię, świętą Annę i lwa z plemienia Judy. Dzwon był więc jednocześnie narzędziem technicznym, sygnałem publicznym i przedmiotem o głębokim znaczeniu.

Plaça de Cort jako lokalizacja

Jednym z charakterystycznych miejsc w en Figuera jest Plaça de Cort. Zegar i dzwon znajdują się na fasadzie ratusza.

To właśnie miejsce jest kluczem do pierwotnej funkcji. Publiczny zegar musiał być widoczny albo słyszalny. En Figuera nie był prywatnym przyrządem precyzyjnym w zamkniętym pomieszczeniu, tylko zwracał się do miasta jako społeczności. Dzisiejsza lokalizacja przy ratuszu podtrzymuje ten publiczny charakter, nawet jeśli techniczne i społeczne znaczenie zegarów wieżowych zasadniczo się zmieniło.

Jeśli włączysz ulicę Carrer del Conqueridor do trasy po Starym Mieście, możesz też zobaczyć, jak niewielka jest odległość między dawną wieżą zegarową a jej dzisiejszą lokalizacją. Tornado co prawda wyrzuciło zegar i dzwon z ich pierwotnej konstrukcji, ale nie z historycznego centrum Palmy.

Kilka epok w jednym obiekcie

Najlepiej nie postrzegać En Figuera jako dzieła stworzonego z jednego kawałka, tylko jako układ historyczny. Z pierwszego zespołu z XIV wieku zachowała się tradycja publicznego ogłaszania czasu. Dzisiejsza forma dzwonu pochodzi z XVII wieku, a jego lokalizacja przy ratuszu i mechanizm zegarowy – z XIX wieku.

Ta warstwowość wyjaśnia też, dlaczego ta atrakcja może sprawiać wrażenie mniej imponującej z zewnątrz, niż sugerowałaby to jej historia. Nie ma tu trasy zwiedzania średniowiecznych pomieszczeń ani zachowanej Torre de les Hores. Najważniejsze tkwi w powiązaniach między rzemieślnikami, dzwonem, pomiarem czasu, zburzoną wieżą i nową fasadą ratusza. Jeśli znasz te powiązania, na Plaça de Cort zobaczysz nie tylko zegar, ale też miejską pamięć przekazywaną przez wieki.

Wizyta

Pierwsze wrażenie z placu

En Figuera znajduje się w górnej części fasady ratusza. Zegar i dzwon są umieszczone nad przestrzenią publiczną.

En Figuera nadaje się raczej na krótki postój poświęcony historii niż na długą samodzielną wycieczkę. Nie ma ustalonego czasu trwania zwiedzania. Jeśli chcesz tylko zrobić zdjęcie tarczy zegarowej, szybko skończysz; jeśli natomiast chcesz zgłębić historię dawnych zegarów słonecznych, odlewów dzwonów i zmiany lokalizacji, spędzisz przy fasadzie znacznie więcej czasu.

W świetle dziennym łatwiej dostrzec kontekst architektoniczny i detale górnej części fasady. Nie da się wskazać konkretnej pory dnia, w której na pewno nie będzie tłoku. Zaletą tego obiektu na zewnątrz jest to, że nie musisz trzymać się wyznaczonej trasy zwiedzania wnętrz. Jeśli na placu jest spory ruch, możesz po prostu przełożyć oglądanie na później, na kolejny etap spaceru po Starym Mieście.

Słuchaj, a nie tylko patrz

Historycznie rzecz biorąc, en Figuera służyła przede wszystkim do słuchania. Dzwon ogłaszał publicznie godziny. Warto więc spojrzeć na to z innej perspektywy: nie sama tarcza zegara, ale zasięg dźwięku dzwonu stanowił sedno tego urządzenia.

Stary system z dwoma cyklami dostosowanymi do ruchu Słońca można sobie szczególnie dobrze wyobrazić właśnie na miejscu. Liczenie zaczynało się po wschodzie słońca, a po zachodzie słońca zaczynało się od nowa. Dzisiejsze spojrzenie na zwyczajnie wyglądający zegar publiczny rodzi więc nietypowe pytanie: jak brzmiałoby to samo miejsce, gdyby godzina nie była jeszcze podawana według ciągłego, nowoczesnego podziału dnia?

Aktualne godziny otwarcia i warunki wstępu nie są podane, więc warto je sprawdzić przed wizytą, jeśli planujesz wejść do ratusza. Żeby jednak zrozumieć historyczne znaczenie en Figuera, wystarczy spojrzeć na nią z Plaça de Cort. Atrakcja ta ujawnia się już z zewnątrz budynku; zwiedzanie wnętrz nie jest konieczne, żeby zrozumieć jej położenie i rolę w przestrzeni miejskiej.

Krótki postój na przygotowania

Bez trochę wiedzy na ten temat Figuera może łatwo zniknąć w morzu silniejszych wrażeń ze Starego Miasta. Nawet krótkie przygotowanie znacznie zmienia to doświadczenie. Pomocne są przede wszystkim trzy fakty: nazwa ta pierwotnie odnosiła się do dzwonu, zegar początkowo znajdował się na innej wieży, a średniowieczny zegar odliczał godziny od wschodu i zachodu słońca.

Z dziećmi można z tego zrobić małe zadanie polegające na poszukiwaniu: gdzie znajdują się zegar i dzwon, i dlaczego całe miasto musiało słyszeć ich bicie? Właśnie połączenie widocznego zegara, ciężkiego dzwonu i sposobu liczenia czasu, który dziś wydaje się nam obcy, może jednak stanowić zrozumiałe wprowadzenie do historii miasta.

Jak dojechać

Z lotniska do Palmy

Z lotniska w Palmie trasa prowadzi najpierw drogą Ma-19 do stolicy wyspy. Do Palmy jest 11 kilometrów; podróż trwa około 20 minut. Te dane dotyczą wyłącznie trasy do Palmy, a nie bezpośredniej drogi do en Figuera. Ostatni odcinek prowadzi do historycznego centrum miasta, na Plaça de Cort, a czas przejazdu zależy od ruchu w centrum oraz od wybranego punktu wyjścia.

W En Figuera nie ma osobnego dojazdu do ratusza. Punktem orientacyjnym jest Plaça de Cort. Zegar znajduje się na fasadzie ratusza i widać go z placu.

Autobusem do centrum

Wokół historycznego centrum miasta znajduje się kilka przystanków autobusowych. Już sama nazwa przystanku „Plaça de Cort” jasno wskazuje na właściwy plac; również „Plaça d’en Coll” i „Plaça del Mercat” to dobre punkty wyjścia na ostatni odcinek trasy pieszo. To, które połączenie będzie dla ciebie najlepsze, zależy od tego, skąd w Palmie zaczynasz.

Od momentu wyjścia punktem orientacyjnym nie jest już widoczna z daleka wieża, tylko fasada ratusza przy Plaça de Cort.

Ostatni kawałek pieszo

Już samo dotarcie przez Stare Miasto to część atrakcji wycieczki. Pomiędzy wąskimi uliczkami rozciąga się Plaça de Cort. Tam, na fasadzie ratusza, znajduje się en Figuera.

Jako miejsce docelowe warto podać Palma, Plaça de Cort i ratusz – to jasne.

W okolicy

Plaça de Cort

En Figuera to jedna z tych atrakcji, gdzie trudno oddzielić miejsce od samego obiektu. Plaça de Cort to nie tylko plac przed zegarem, ale też miejsce, gdzie dziś rozbrzmiewa jego echo. Tutaj łatwo zrozumieć, dlaczego ciężki dzwon miał sens dla miejskiego porządku czasowego: jego sygnał nie był skierowany do pojedynczych gości odwiedzających budynek, ale do wszystkich mieszkańców miasta.

Dlatego nie warto ograniczać tej wizyty tylko do szybkiego zrobienia zdjęcia górnej części fasady. Jednocześnie widać, jaką rolę pełni ratusz jako reprezentacyjna nowa lokalizacja po tym, jak zburzono uszkodzoną Torre de les Hores.

Stare Miasto w Palma

Dzięki temu położeniu en Figuera świetnie wpisuje się w trasę zwiedzania historycznej Palmy. Samą Starówkę, okolice katedry i Banys Àrabs można łatwo połączyć z wizytą w tym miejscu. Nie trzeba przy tym robić żadnych długich wycieczek: już samo zestawienie różnych epok pokazuje, jak wiele warstw historycznych ściśle sąsiaduje ze sobą w centrum miasta.

Szczególnie warto połączyć tę trasę z Carrer del Conqueridor. W jej górnej części stała kiedyś Torre de les Hores, zanim zniszczył ją Tornado. Wieża nie zachowała się, ale ta trasa pomaga wyobrazić sobie, jak przenoszono zegar i dzwon w przestrzeni miasta. W ten sposób abstrakcyjna data staje się konkretną zmianą lokalizacji w obrębie starej Palmy.

Kto odwiedza okolice katedry albo łaźnie arabskie, zobaczy większe i łatwiej dostępne zabytki. En Figuera celowo kładzie akcent na coś mniejszego. Zegar nie opowiada o zamkniętej przestrzeni sakralnej czy mieszkalnej, ale o porządku codziennego życia: kiedy zaczynała się godzina, kto mógł ją usłyszeć i jak miasto zadbało o swój zegar po utracie starej wieży?