en Figuera – De historische klok en bel van Palma

Midden op de Plaça de Cort kom je een stukje stadsgeschiedenis tegen dat je makkelijk over het hoofd ziet: en Figuera, de historische klok met de gelijknamige klok aan het stadhuis van Palma. Als je alleen naar de monumentale gevel kijkt, zie je het geheel misschien als een decoratief detail. Maar in werkelijkheid bepaalde zijn voorganger al in de middeleeuwen het dagritme van de stad.

En Figuera is geen museum en ook geen op zichzelf staand gebouw. Deze bezienswaardigheid hoort bij het stadhuis en kun je vanaf de Plaça de Cort bekijken. De charme zit hem niet zozeer in een uitgebreide rondleiding, maar meer in de combinatie van techniek-, stads- en alledaagse geschiedenis: eeuwenlang maakte een klok die tot ver in de omtrek te horen was, van de tijd een gezamenlijke publieke aangelegenheid.

Deze korte stop is vooral de moeite waard voor reizigers die de oude binnenstad van Palma niet alleen als een aaneenschakeling van grote bouwwerken willen beleven. En Figuera vertelt over een tijdperk waarin een mechanische klok nog een technische bijzonderheid was, de uren anders werden geteld dan nu, en een storm de vertrouwde klok uiteindelijk naar een nieuwe plek dwong.

Geschiedenis en betekenis

De Torre de les Hores

Het verhaal begint niet bij het huidige stadhuis. In 1386 kocht de Grote en Algemene Raad van Mallorca een toren van de dominicanen aan het bovenste einde van de huidige Carrer del Conqueridor, niet ver van het latere stadhuis. Daar werden een mechanische klok en een zware bel geïnstalleerd. De toren kreeg een naam die zijn functie heel duidelijk beschreef: Torre de les Hores, de Toren van de Uren.

Voor het laatmiddeleeuwse Palma was zo’n klok veel meer dan alleen een handig tijdmetinstrument. En Figuera was een van de eerste torenklokken van Spanje. De klokslag maakte van de tijd een openbaar signaal. Het gaf structuur aan de dag, over daken, straten en pleinen heen, en was te horen, of je de wijzerplaat nu kon zien of niet.

De oorspronkelijke klok woog 1.880 kilogram. Hij werd gemaakt door Pere Joan Higuera, een zilversmid wiens naam aan het geheel is gegeven. De naam ‘en Figuera’, die tot op de dag van vandaag wordt gebruikt, verwijst dus niet zomaar naar een plaats of een vijgenboom. In een licht gewijzigde vorm bewaart hij de naam van de ambachtsman die de eerste klok maakte.

Uren na de zonsopgang

Vooral de oorspronkelijke manier van tijdrekening is heel leerzaam. De middeleeuwse klok volgde niet het tegenwoordig vanzelfsprekende, doorlopende systeem van 24 uur. In plaats daarvan werkte hij met twee cycli, die waren afgestemd op de baan van de zon. De eerste begon bij zonsopgang, de tweede bij zonsondergang. Een uur na zonsopgang klonk het eerste uur; na zonsondergang begon de telling opnieuw.

De klokslag gaf dus geen tijd aan die het hele jaar door hetzelfde bleef, zoals we dat nu kennen. Het zette de afwisseling van dag en nacht om in een hoorbaar ritme. Juist dit verschil maakt de Figuera cultuurhistorisch interessant: de klok herinnert je eraan dat zelfs iets dat zo alledaags lijkt als de indeling van de dag historisch is gegroeid.

Als je vandaag naar de gevel van het stadhuis kijkt, zie je daarom niet alleen een voorloper van moderne openbare klokken. En Figuera staat voor een opvatting over tijd die sterker verbonden was met licht en duisternis. Het begin van de dag werd niet alleen bepaald door abstracte getallen, maar door de daadwerkelijke zonsopgang boven de stad.

Neuguss en Sturm

Aan het begin van de 17e eeuw was de eerste klok beschadigd en zat hij vol scheuren. Joan Cardell heeft hem in 1680 opnieuw gegoten. De klok die daaruit voortkwam is de huidige ‘en Figuera’; met een gewicht van 1.843 kilogram bleef het een buitengewoon zwaar instrument. Een Latijnse inscriptie aan de onderkant van de klok bevat religieuze aanroepingen, waaronder verwijzingen naar Christus, de Leeuw uit de stam van Juda, Maria en de heilige Anna.

De oude klokkentoren is echter niet voor altijd bewaard gebleven. Een tornado beschadigde hem zo ernstig dat hij werd afgebroken. De klok en de bel verhuisden in 1848 naar het stadhuis aan de Plaça de Cort. Deze verhuizing verklaart waarom een middeleeuwse klok tegenwoordig deel uitmaakt van een gebouw dat niet op zijn oorspronkelijke plek staat.

In 1863 werd de klok opnieuw vervangen. Het nieuwe uurwerk was afkomstig van de Franse fabrikant Collin en klonk voor het eerst ter gelegenheid van de verjaardag van de Spaanse koningin Isabel II. Zo combineert de huidige installatie verschillende historische lagen: de oorsprong in de 14e eeuw, de in de 17e eeuw opnieuw gegoten klok, de verhuizing in de 19e eeuw en het uurwerk dat ook uit de 19e eeuw stamt.

Wat er te zien is

De klok op de gevel van het stadhuis

Je kijkt eerst vooral omhoog. En Figuera bevindt zich op de gevel van het stadhuis van Palma en is te zien vanaf de open ruimte van de Plaça de Cort. Het geheel moet je trouwens niet gelijkstellen aan het hele stadhuis: de historische bezienswaardigheid is de combinatie van klok en klokkentoren, waarvan de geschiedenis al lang vóór de installatie aan dit gebouw begon.

Van een afstand lijkt de klok een onderdeel van de architectuur van het stadhuis. Pas als je weet waar het vroeger stond, wordt de breuk zichtbaar die de stadsgeschiedenis hier heeft achtergelaten. Wat nu een vast onderdeel van de Plaça de Cort lijkt te zijn, stond eeuwenlang op de Torre de les Hores aan de Carrer del Conqueridor. Als je naar de gevel kijkt, zie je dus tegelijkertijd een historische verplaatsing.

De wijzerplaat kun je zien als het meest recente, duidelijk zichtbare onderdeel van een veel oudere traditie. Het huidige systeem gaat terug op het Franse uurwerk dat in 1863 werd ingebouwd; de openbare tijdmeting zelf gaat daarentegen terug tot in de middeleeuwen. Juist deze tijdelijke gelaagdheid maakt het object interessanter dan een klok die onveranderd op zijn oorspronkelijke plek zou zijn gebleven.

De klok in Figuera

De echte naamgever is niet het uurwerk, maar de klok. Die draagt de naam die afkomstig is van de zilversmid Pere Joan Higuera, en die naam is vervolgens overgenomen door het hele ensemble. Dit verband wordt in het voorbijgaan makkelijk over het hoofd gezien, want in het hedendaagse taalgebruik wordt de klok zelf vaak ‘en Figuera’ genoemd.

De huidige klok is in 1680 door Joan Cardell opnieuw gegoten. Met een gewicht van 1.843 kilogram kun je je wel voorstellen wat voor een technische prestatie de vervaardiging, de ophanging en het latere transport naar het stadhuis waren. Als historisch instrument was ze niet gemaakt om van dichtbij te bekijken, maar om ver te klinken: haar doel was om de tijd hoorbaar te maken in de hele stad.

Aan de onderkant staat een uitgebreide Latijnse inscriptie. Het is geen saaie fabrikantvermelding, maar verbindt de klok met de religieuze verbeeldingswereld van die tijd. Christus, Maria, de heilige Anna en de leeuw uit de stam van Juda worden erin aangeroepen. De klok was dus tegelijkertijd een technisch hulpmiddel, een openbaar signaal en een object met een diepe betekenis.

De Plaça de Cort als locatie

De Plaça de Cort is een van de bezienswaardigheden van en Figuera. De klok en de bel zitten op de gevel van het stadhuis.

De plek is tegelijkertijd de sleutel tot de oorspronkelijke functie. Een openbare klok moest gezien of gehoord kunnen worden. En Figuera was geen privé-precisie-instrument in een afgesloten ruimte, maar richtte zich tot de stad als gemeenschap. De huidige locatie bij het stadhuis zet dit openbare karakter voort, ook al is de technische en maatschappelijke betekenis van torenklokken fundamenteel veranderd.

Als je de Carrer del Conqueridor in je rondje door de oude stad meeneemt, kun je bovendien goed zien hoe dicht de voormalige klokkentoren bij de huidige locatie ligt. De tornado heeft de klok en de bel weliswaar uit hun oorspronkelijke gebouw verdreven, maar niet uit het historische centrum van Palma.

Meerdere tijdperken in één gebouw

En Figuera kun je het beste niet zien als één geheel, maar als een historisch geheel. Van het eerste ensemble uit de 14e eeuw is de traditie van de openbare tijdsaankondiging bewaard gebleven. De klok in zijn huidige vorm stamt uit de 17e eeuw, de plek bij het stadhuis en het uurwerk uit de 19e eeuw.

Deze gelaagdheid verklaart ook waarom deze bezienswaardigheid er van buiten misschien wat onopvallender uitziet dan je op basis van haar geschiedenis zou verwachten. Er is geen rondleiding door middeleeuwse ruimtes en er is geen bewaard gebleven Torre de les Hores. De essentie zit hem in de verbanden tussen ambachtslieden, de klok, de tijdmeting, de verwoeste toren en de nieuwe gevel van het stadhuis. Als je deze verbanden kent, zie je op de Plaça de Cort niet alleen een klok, maar een stedelijk geheugen dat al eeuwenlang wordt doorgegeven.

Het bezoek

Het eerste uitzicht vanaf het plein

De En Figuera bevindt zich in het bovenste gedeelte van de gevel van het stadhuis. De klok en de bel hangen boven de openbare ruimte.

En Figuera is meer geschikt voor een korte, gerichte historische stop dan voor een langdurig bezoek op eigen houtje. Er is geen vaste duur voor de rondleiding. Wie alleen de wijzerplaat wil fotograferen, is zo klaar; wie zich verdiept in de geschiedenis van de oude zonuren, het gieten van de klokken en de verplaatsing van het gebouw, zal duidelijk langer bij de gevel blijven hangen.

Bij daglicht kun je de architectonische opbouw en de details van de bovenste gevel makkelijker zien. Er is geen specifiek tijdstip waarop het gegarandeerd rustig is. Het voordeel van dit buitenobject is dat je niet gebonden bent aan een rondleiding door de binnenruimtes. Als het druk is op het plein, kun je het gewoon even uitstellen tot later tijdens je wandeling door de oude stad.

Luisteren in plaats van alleen maar kijken

Historisch gezien was de Figuera vooral bedoeld om naar te luisteren. De klok gaf in het openbaar de uren aan. Als je ernaar kijkt, helpt het daarom om het even vanuit een ander perspectief te bekijken: niet alleen de wijzerplaat, maar ook het bereik van de klokslag vormde de kern van het geheel.

Het oude systeem met twee cycli die op de baan van de zon zijn afgestemd, kun je ter plekke heel goed voor je zien. Na zonsopgang begon de telling, na zonsondergang begon die weer opnieuw. Als je nu naar een ogenschijnlijk gewone openbare klok kijkt, roept dat dus een ongewone vraag op: hoe zou hetzelfde plein hebben geklonken toen het uur nog niet volgens een doorlopend, modern dagritme werd aangegeven?

De huidige openingstijden en toegangsvoorwaarden staan hier niet vermeld en moet je even checken voordat je erheen gaat, als je van plan bent het stadhuis te bezoeken. Maar om de historische context van en Figuera te begrijpen, is het uitzicht vanaf de Plaça de Cort al heel belangrijk. De bezienswaardigheid komt al aan de buitenkant van het gebouw tot zijn recht; een bezoek aan de binnenkant is geen vereiste om de ligging en de rol ervan in de stedelijke ruimte te begrijpen.

Even stoppen om je voor te bereiden

Zonder wat achtergrondkennis kan Figuera makkelijk een beetje ondergesneeuwd raken tussen de indrukwekkendere bezienswaardigheden van de oude binnenstad. Een beetje voorbereiding maakt een wereld van verschil. Vooral drie dingen zijn handig om te weten: de naam verwijst oorspronkelijk naar de klok, het geheel stond eerst op een andere toren, en de middeleeuwse klok telde de uren vanaf zonsopgang en zonsondergang.

Met kinderen kun je hier een klein zoekspelletje van maken: waar staan de klok en de bel, en waarom moest de hele stad de slagen kunnen horen? Juist de combinatie van een zichtbare klok, een zware bel en een tijdrekening die vandaag de dag vreemd aandoet, kan toch een begrijpelijke inleiding geven in de geschiedenis van de stad.

Routebeschrijving

Van het vliegveld naar Palma

Vanaf de luchthaven van Palma rijd je eerst via de Ma-19 naar de hoofdstad van het eiland. Het is 11 kilometer rijden naar Palma; de rit duurt ongeveer 20 minuten. Deze gegevens gelden specifiek voor het traject tot aan Palma en niet voor een rechtstreekse rit naar en Figuera. Het laatste stuk gaat naar het historische stadscentrum, naar de Plaça de Cort, en hangt af van het verkeer in de stad en van het gekozen vertrekpunt.

En Figuera heeft geen aparte toegangsweg die losstaat van het gemeentehuis. Het oriëntatiepunt is de Plaça de Cort. De klok zit op de gevel van het gemeentehuis en is vanaf het plein te zien.

Met de bus naar het centrum

Er zijn verschillende bushaltes rondom de historische binnenstad. De halte met de naam Plaça de Cort wijst je al heel duidelijk de weg naar het juiste plein; ook Plaça d’en Coll en Plaça del Mercat zijn goede startpunten voor het laatste stukje te voet. Welke verbinding in jouw geval het beste is, hangt af van waar je in Palma begint.

Vanaf de uitgang is niet langer de van ver zichtbare torenspits je herkenningspunt, maar de gevel van het stadhuis aan de Plaça de Cort.

Het laatste stukje te voet

De toegang via de oude binnenstad maakt al deel uit van de bezoekerservaring. Tussen de smalle straatjes ligt de Plaça de Cort. Daar vind je en Figuera op de gevel van het stadhuis.

Als bestemming zijn Palma, Plaça de Cort en het stadhuis duidelijk.

In de omgeving

De Plaça de Cort

En Figuera is zo’n bezienswaardigheid waarbij de locatie en het object nauwelijks van elkaar te scheiden zijn. De Plaça de Cort is niet alleen het plein voor de klok, maar ook de plek waar het geluid tegenwoordig weerklinkt. Hier snap je waarom een zware klok zinvol was voor de tijdwaarneming in de stad: het geluid was niet bedoeld voor individuele bezoekers van een gebouw, maar voor de mensen in de stad.

Je bezoek moet daarom niet beperkt blijven tot een snelle foto van de bovenste gevel. Tegelijkertijd wordt duidelijk welke rol het stadhuis speelt als representatieve nieuwe locatie, nu de beschadigde Torre de les Hores is afgebroken.

De oude binnenstad van Palma

Door deze ligging past en Figuera prima in een rondje door het historische Palma. De oude binnenstad zelf, de kathedraal en de Banys Àrabs kun je qua thema goed combineren met een bezoek hier. Daarvoor hoef je geen uitgebreide omwegen te maken: alleen al de tegenstelling tussen verschillende tijdperken laat zien hoeveel historische lagen er in het centrum dicht bij elkaar liggen.

Het is vooral de moeite waard om een omweg te maken naar de Carrer del Conqueridor. In het bovenste deel daarvan stond vroeger de Torre de les Hores, voordat de tornado hem beschadigde. De toren is niet bewaard gebleven, maar de route helpt je wel om te begrijpen hoe de klok en de bel binnen de stad zijn verplaatst. Zo wordt van een abstract jaartal een concrete verplaatsing binnen het oude Palma.

Als je het kathedraalcomplex of de Arabische baden bezoekt, zie je grotere monumenten die je makkelijk kunt betreden. En Figuera legt daar juist bewust de nadruk op iets kleinschaligers. De klok vertelt niet over een afgesloten kerk- of woonruimte, maar over de orde van het dagelijks leven: wanneer begon een uur, wie kon de klok horen en hoe zorgde de stad voor haar tijdmeter na het verlies van de oude toren?