Wind op Mallorca

De wind op Mallorca is geen op zichzelf staand fenomeen, maar een samenspel van verschillende systemen die elkaar, afhankelijk van het seizoen, het tijdstip van de dag en de weersomstandigheden, overlappen. Wie alleen de Tramuntana kent, begrijpt maar een deel van het plaatje: Daarnaast zijn er grootschalige stromingen die vanuit verschillende windrichtingen over de Middellandse Zee trekken, en een thermische dagelijkse wind die bijna elke dag voor beweging in de lucht zorgt. Dit overzicht zet de windsoorten van het eiland op een rijtje en laat zien wat dat in de praktijk betekent voor zeilers, windsurfers en kitesurfers.

Het windpatroon van het eiland

Mallorca ligt op een plek die qua wind allesbehalve rustig is: tussen de Spaanse vastelandskust, de uitlopers van de Pyreneeën en het open bekken van de westelijke Middellandse Zee. Door deze ligging overlappen twee totaal verschillende windlagen elkaar voortdurend. Het eerste niveau bestaat uit grootschalige, synoptische stromingen die ontstaan door drukverschillen tussen het Europese vasteland en het Middellandse Zeegebied. Als er boven het Iberisch schiereiland een lagedrukgebied trekt of zich boven de Golf van Lion een krachtig hogedrukgebied opbouwt, komt er lucht in beweging die over grote afstanden versnelt en deels met aanzienlijke kracht op het eiland terechtkomt. De bekendste vertegenwoordiger van deze categorie is de Tramuntana, die als apart hoofdstuk genoeg stof biedt om op zichzelf te staan en hier alleen als referentiepunt dient: hij laat zien hoe sterk dit grootschalige niveau kan worden als de drukverhoudingen zich dienovereenkomstig opscherpt.

Het tweede niveau is lokaal en heeft in eerste instantie weinig te maken met de grote weersverschijnselen. Het ontstaat direct boven het eiland zelf, omdat land en zee zich in verschillende snelheden opwarmen en afkoelen. Deze door temperatuurverschillen aangedreven winden, met name de Embat, zijn zwakker dan de grootschalige stromingen, maar wel veel regelmatiger en vaak beter merkbaar in het dagelijks leven op het eiland, omdat ze bijna elke dag in hetzelfde ritme opkomen.

Het interessante is eigenlijk hoe die twee niveaus op elkaar inwerken. Op windstille dagen met hoge druk, als de grootschalige stroming zwak is, domineert de lokale land-zee-cyclus het beeld volledig, en verloopt de dag volgens een bijna schoolboekachtig patroon. Als er daarentegen een krachtige synoptische situatie heerst, bijvoorbeeld met wind uit het noordwesten of noordoosten, wordt het thermische effect overstemd of zelfs versterkt als beide richtingen toevallig op elkaar aansluiten. In de praktijk betekent dit: de windvoorspelling voor Mallorca kun je niet terugbrengen tot één enkele oorzaak, maar je moet naar beide niveaus tegelijk kijken: de grootschalige weerssituatie en het lokale dagritme.

De Embat: waarom de wind ’s middags aantrekt

Als je meerdere dagen langs dezelfde kust reist, merk je al snel een terugkerend patroon: de ochtend begint bijna windstil, rond het middaguur komt er beweging in de lucht, in de late namiddag waait het flink, en bij het vallen van de avond gaat de wind weer liggen. Dit ritme is de Embat, de thermische zeewind, die tot de meest betrouwbare weersverschijnselen van het eiland behoort.

De oorzaak ligt in een simpel natuurkundig verschil: land warmt onder invloed van de zon veel sneller op dan water. Boven de velden en heuvels in het binnenland stijgt de lucht in de loop van de ochtend op; daar wordt ze merkbaar warmer en lichter dan boven de zee. Deze opstijgende warme lucht laat een gat achter, waar koelere, zwaardere zeelucht in stroomt. Precies die instroom is de wind die je aan de kust als een verfrissend briesje voelt. Die begint meestal een paar uur na zonsopgang, bereikt halverwege de middag zijn hoogtepunt en neemt weer af zodra het land weer afkoelt met de ondergaande zon en het temperatuurverschil met de zee verdwijnt.

Deze cyclus werkt het meest betrouwbaar in de zomer, wanneer de grootschalige weersomstandigheden vaak rustig en stabiel zijn en de dagelijkse opwarming van het land bijzonder sterk is. Onder deze omstandigheden kan de embat zich vrijwel ongestoord ontwikkelen, omdat er geen krachtige bovenliggende stroming is die het patroon ervan overschaduwt. De snelheid die hij daarbij haalt, is echt voelbaar: midden in de zomer ligt de gemiddelde windsnelheid op veel middagen rond de 13 km/u, wat voor windsurfers en dinghyzeilers vaak precies goed is, zonder dat de zee daarbij onaangenaam woelig wordt. In de winter komt de Embat minder vaak en zwakker voor, omdat de dagen korter zijn, er minder zon is en grootschalige stromingen het lokale patroon vaker overlappen of helemaal verdringen.

De genoemde winden en waar ze vandaan komen

Op Mallorca hebben de belangrijkste windrichtingen hun eigen, meestal Catalaanse namen behouden, die niet alleen in het weerbericht maar ook in het dagelijks leven worden gebruikt, bijvoorbeeld door vissers en zeilers. Elk van deze winden heeft een typisch karakter en een favoriet seizoen.

• Tramuntana waait uit het noordwesten tot noorden en is de sterkste en bekendste wind van het eiland. Hij waait vooral in de koelere maanden, maar kan het hele jaar door voorkomen. Hij brengt heldere, droge lucht en vaak een flinke temperatuurdaling met zich mee.
• Mestral waait uit een vergelijkbare richting, noordwest tot noord, maar wordt gezien als de iets mildere tegenhanger van de Tramuntana: dezelfde oorsprong, maar minder krachtig en met minder abrupte windvlagen.
• Gregal komt uit het noordoosten en zorgt vooral in de herfst en winter voor wisselvallig, vaak vochtig weer, omdat hij over open zee trekt en daarbij vocht opneemt.
• Llevant komt uit het oosten en wordt gezien als de vochtigste van de genoemde winden, omdat hij onderweg over de Middellandse Zee veel waterdamp oppikt. Vooral in de overgangsperiode tussen de herfst en de winter zorgt hij voor langdurige regenperiodes.
• Xaloc waait uit het zuidoosten en brengt vaak warme, droge lucht uit Noord-Afrika mee, vaak vol met fijn Saharastof dat zich als een roodachtige sluier op auto’s en terrassen afzet.
• Migjorn komt uit het zuiden en waait meestal in de warmere maanden, met milde, vaak benauwde lucht die zelden heel hard waait.
• Ponent komt uit het westen en wordt gezien als een relatief onopvallende, gematigde wind, die vaak gepaard gaat met stabiele, rustige weersomstandigheden.

Deze namen verwijzen niet naar strikte meteorologische categorieën, maar naar door de jaren heen opgebouwde ervaring die zich generaties lang heeft bewezen en tot op de dag van vandaag betrouwbaar aangeeft wat een bepaalde windrichting betekent voor het weer en de zee.

Wind- en watersport: welke kust en wanneer

Voor zeilers, windsurfers en kitesurfers is de windrichting de belangrijkste factor, want die bepaalt niet alleen hoe hard het waait op een bepaald stuk kust, maar ook hoe de zee eruitziet. Het basisprincipe is: de kust die rechtstreeks naar de wind is gericht, krijgt de volle kracht van de wind te verduren en vaak ook een flinke deining, terwijl de tegenoverliggende, van de wind afliggende kant in de beschutting van het eiland ligt en veel rustiger water biedt.

Bij een noordwestelijke wind, zoals die door de Tramuntana of de Mestral wordt veroorzaakt, ligt de noordwestkust blootgesteld en kan deze bij krachtige wind voor de meeste watersporters ongeschikt worden, terwijl de zuidoostkust in de luwte van de bergketen ligt en daar aanzienlijk rustigere omstandigheden heersen. Bij winden uit het oosten of zuidoosten, zoals de Llevant of de Xaloc, is het precies andersom: dan ligt de oostkust bloot aan de open wind, terwijl de baaien in het westen beschutting bieden.

Voor windsurfers en kitesurfers die afhankelijk zijn van een constante, matige wind, is juist de thermische bries vaak interessant, omdat die op veel middagen betrouwbaar aanwakkert zonder het wateroppervlak erg op te woelen. Kustgedeelten die overdag in de luwte van de grootschalige stroming liggen, profiteren op rustige zomerdagen vooral van deze lokale zeewind, terwijl blootgestelde kusten bij extra synoptische stroming al snel te krachtig kunnen worden voor beginners.

Voor zeilers met grotere boten geldt vaak net het tegenovergestelde: Als je bij een krachtige noordwestenwind onderweg bent, zoek je meestal beschutting aan de zuid- of zuidoostkust, terwijl bij stabiele hogedrukgebieden met een zwakke basiswind de dagelijkse Embat-bries genoeg is om op open zee aangename omstandigheden te vinden. Als je voor vertrek de windsituatie controleert en weet welke windrichting er die dag staat, kun je zo gericht de kust kiezen die bij je plannen past, of het nu gaat om rustig voor anker liggen, ontspannen zeilen of pittige watersport.

Veelgestelde vragen