Schijnautónomo in Spanje: als schijnautónomo je duur komt te staan

Als je in Spanje als zelfstandige (Autónomo) werkt of mensen met die status in dienst hebt, bevind je je in een juridisch grijs gebied waar de autoriteiten zich al jaren mee bezighouden. De term ‘falso autónomo’ – in het Nederlands: schijnzelfstandige – verwijst naar iemand die op papier geregistreerd staat bij het RETA (Régimen Especial de Trabajadores Autónomos), maar in de praktijk wordt behandeld als een werknemer die instructies moet opvolgen. Spanje beschouwt dit als socialezekerheidsfraude, en de straffen zijn flink: nabetalingen, boetes per persoon en arbeidsrechtelijke claims van de betrokkene zelf kunnen een bedrijf flink raken. Deze gids legt je uit hoe inspecteurs schijnzelfstandigheid herkennen, welke concrete gevolgen je kunt verwachten, wat het arbeidsstatuut (Estatuto de los Trabajadores) hierover zegt – en hoe je je relatie met opdrachtgevers of opdrachtnemers rechtszeker kunt inrichten.

Weet je niet zeker of je huidige werksituatie in Spanje juridisch in orde is?

• 📩 Stuur een persoonlijk verzoek — Wij koppelen je aan een ervaren belasting- of arbeidsrechtadviseur op Mallorca
• Belastingadviseur Spanje voor expats — Hoe vind je de juiste asesor?

Wat is een ‘falso autónomo’? Definitie en wettelijke basis

Een schijnzelfstandige werkt formeel als ‘autónomo’ – is dus geregistreerd bij het RETA, stelt facturen op en betaalt zijn eigen sociale premies –, maar voldoet in de praktijk aan alle kenmerken van een arbeidsverhouding. De doorslaggevende basis hiervoor vind je in artikel 1 van het Estatuto de los Trabajadores (ET): er is sprake van een arbeidsverhouding als iemand vrijwillig, tegen betaling, in opdracht van een ander en onder leiding van een werkgever werkt.

Als deze combinatie aanwezig is, maakt het gekozen contracttype niet meer uit. Spaanse arbeidsrechtbanken en de Inspección de Trabajo y Seguridad Social kijken naar de praktijk, niet naar de tekst van het contract.

Let op: schijnzelfstandigheid is niet alleen schadelijk voor de betrokkene, die zijn werknemersrechten (betaald verlof, minimumloon, ontslagvergoeding, ziektegeld van de werkgever) kwijtraakt. Het kost het bedrijf ook veel geld – en de zaak Glovo, waarbij een boete van bijna 79 miljoen euro werd opgelegd vanwege schijnzelfstandigheid, heeft dit in heel Duitsland in het nieuws gebracht.

Vier kernkenmerken van een arbeidsverhouding volgens art. 1 ET

De aanwijzingen waar inspecteurs op letten

De Inspección de Trabajo hanteert bij controles een lijst met aanwijzingen. Meestal is één enkel kenmerk niet genoeg – het totaalbeeld is doorslaggevend. Dit zijn de belangrijkste waarschuwingssignalen die uit de praktijk bekend zijn:

Organisatorische afhankelijkheid

• De opdrachtgever bepaalt wanneer je begint, wanneer je klaar bent en waar je werkt.
• De zogenaamde freelancer krijgt net als vaste medewerkers interne rondbrieven, werkinstructies of mededelingen.
• Hij gebruikt alleen gereedschap, software of apparatuur van de opdrachtgever – geen eigen infrastructuur.
• De informatiestroom wordt centraal door het bedrijf aangestuurd.

Economische afhankelijkheid

• Die persoon heeft maar één opdrachtgever of haalt daar meer dan 75 % van zijn inkomsten vandaan (dit geldt ook voor de status TRADE – daarover verderop).
• Het honorarium is eigenlijk een maandsalaris, geen variabele projectvergoeding.
• De opdrachtgever betaalt alle materiaalkosten; de freelancer heeft geen eigen bedrijfskosten.

Persoonlijke dienstverlening

• Die persoon kan de handeling niet door iemand anders laten uitvoeren – hij of zij moet zelf komen.
• Er is een onuitgesproken verwachting van exclusiviteit ten opzichte van de opdrachtgever.

Let op: zelfs als er in het contract expliciet sprake is van een zelfstandige activiteit en de Autónomo zijn RETA-certificaat laat zien, kunnen deze aanwijzingen toch aanleiding geven tot een herclassificatie. Spaanse rechtbanken hanteren het principe van ‘Realidad sobre la forma’ – de realiteit gaat boven de vorm.

Falso Autónomo versus Autónomo TRADE: het verschil telt

Als je economisch sterk afhankelijk bent van één enkele opdrachtgever, kun je onder bepaalde omstandigheden worden aangemerkt als TRADE (Trabajador Autónomo Económicamente Dependiente) – een speciale status die is vastgelegd in de wet op zelfstandig ondernemerschap (Ley del Estatuto del Trabajo Autónomo).

De TRADE-status is geen vrijbrief – hij beschermt je alleen tegen de ergste mazen in de wet. Wie niet aan de TRADE-voorwaarden voldoet en toch volledig onder instructies werkt, blijft een falso autónomo.

Wat staat het bedrijf te wachten? Concrete gevolgen

De gevolgen van een herclassificatie door de Inspección de Trabajo zijn veelzijdig en duur.

Achteraf te betalen sociale premies

Het bedrijf moet alle socialezekerheidsbijdragen met terugwerkende kracht betalen vanaf het begin van de daadwerkelijke dienstbetrekking – dus zowel het werkgevers- als het werknemersdeel dat onder het Régimen General valt. Daarbij komen nog vertragingsrente en boetes.

Boetes van de arbeidsinspecteurs

Aan elke betrokkene kan een boete van maximaal 3.005 euro worden opgelegd. Als er meerdere werknemers betrokken zijn, wordt dit bedrag dienovereenkomstig vermenigvuldigd.

Arbeidsrechtelijke vorderingen van de betrokkene

Zodra een werknemer via de rechter laat vaststellen dat hij schijnzelfstandige is, heeft hij recht op:

• Nabetaling van betaalde vakantie
• Naleving van de voor de sector gebruikelijke cao
• Ontslagvergoeding bij beëindiging van het dienstverband
• Vergoeding volgens het minimumloon, als het honorarium daaronder lag

Moeilijkere toegang tot overheidsopdrachten

Bedrijven die de regels voor sociale verzekeringen overtreden, kunnen worden uitgesloten van openbare aanbestedingen.

Opmerking: De zaak Glovo – een boete van bijna 79 miljoen euro vanwege schijnzelfstandigheid van duizenden bezorgers – laat zien dat de autoriteiten bij systematische praktijken niet alleen individuele gevallen bestraffen, maar het hele bedrijfsmodel in twijfel trekken.

Wat staat de betrokkene zelf te wachten?

Ook de ‘falso autónomo’ komt er niet automatisch mee weg. Wie bewust en actief heeft meegewerkt aan de constructie, kan medeverantwoordelijk worden gehouden – bijvoorbeeld als hij facturen heeft uitgeschreven die een schijn van echte zelfstandigheid wekten. In de praktijk wordt de zwaardere sanctie bijna altijd opgelegd aan het bedrijf, omdat dat de economisch sterkere en sturende partij is.

Wat de betrokkene daarentegen verliest: Tijdens de periode van schijnzelfstandigheid betaalt hij zijn eigen RETA-bijdrage (2026: afhankelijk van de inkomensklasse meestal tussen ongeveer 206 euro en ongeveer 623 euro per maand), terwijl hij eigenlijk recht zou hebben gehad op een baan als werknemer in het Régimen General – met werkgeversbijdrage. Dat is gewoon geld dat je kwijt bent.

Bovendien ontbreken er in je pensioenoverzicht premieperiodes in het juiste stelsel. Dat kan op de lange termijn invloed hebben op de hoogte van je pensioen. Meer hierover vind je in de gids ‘Pensioen in Spanje aanvragen’.

Hoe verloopt een controle door de Inspección de Trabajo?

De Inspección de Trabajo y Seguridad Social onderzoekt schijnzelfstandigheid meestal in verschillende stappen:

1. Aanleiding: aangifte van een betrokken werknemer, tip van een vakbond of een willekeurige sectorcontrole (bijv. platformeconomie, horeca, bouwsector, IT-diensten).
2. Controle van documenten: overleggen van contracten, facturen, betalingsbewijzen, interne communicatie (e-mails, chatberichten) en dienstroosters.
3. Onderzoeken: Inspecteurs ondervragen zowel de vermeende zelfstandige als andere medewerkers van het bedrijf – vaak apart en zonder voorafgaande aankondiging.
4. Beoordeling van de aanwijzingen: totaalbeeld van alle omstandigheden. Geen enkel kenmerk is op zichzelf doorslaggevend.
5. Overtredingsbevel: formeel proces-verbaalvan eenboete, aanmaning tot nabetaling van de sociale premies.
6. Mogelijkheid tot beroep: Het bedrijf kan in beroep gaan; uiteindelijk beslissen de arbeidsrechtbanken.

Let op: interne communicatie (WhatsApp-groepen met medewerkers, waarin ook de ‘freelancer’ groepsberichten ontvangt) wordt gezien als een sterke aanwijzing voor organisatorische integratie.

De meest voorkomende sectoren en combinaties

Schijnzelfstandigheid is geen nicheverschijnsel. Op de volgende gebieden treedt de Inspección de Trabajo bijzonder vaak op:

De meest voorkomende fouten – en hoe je ze kunt vermijden

Fout 1: Maar één klant hebben (en dat al jarenlang)

Als je als Autónomo bijna al je inkomsten blijvend van één enkele klant krijgt, zit je op zijn minst in de TRADE-zone – of erger nog, je bent een ‘falso autónomo’. De oplossing: bouw actief een tweede of derde klantrelatie op, ook al levert je hoofdklant het meeste werk op.

Fout 2: Vast maandelijks honorarium zonder dat er sprake is van geleverde diensten

Een vergoeding die elke maand tot op de cent nauwkeurig wordt overgemaakt, ongeacht hoeveel uur er is gewerkt of welke projecten zijn gefactureerd, lijkt op een salaris. Oplossing: facturen moeten concrete prestaties vermelden, en de vergoeding moet op zijn minst een beetje variëren.

Fout 3: Alleen werken met de middelen van de opdrachtgever

Als je geen eigen laptop, geen eigen software en geen eigen kantoor hebt – en alles van de klant krijgt –, kun je nauwelijks op een geloofwaardige manier aantonen dat je als ondernemer zelfstandig bent. Eigen bedrijfsmiddelen zijn geen luxe, maar een juridische bescherming.

Fout 4: Geen eigen keuzevrijheid wat betreft methode of tijd

Als je elke ochtend op een vast tijdstip op het kantoor van de klant moet verschijnen, valt daar weinig tegen in te brengen. Een echte Autónomo zijn betekent dat je opdrachten kunt weigeren of anders kunt inplannen.

Fout 5: Geen eigen ondernemersrisico

Een zelfstandige staat of valt met zijn projecten. Wie een vast maandelijks honorarium krijgt, nooit kosten hoeft te dragen en nooit een opdracht afwijst, loopt geen ondernemersrisico – en dat is een kernkenmerk van een dienstverband.

Fout 6: In het dagelijks leven op dezelfde manier behandelen als vaste medewerkers

Als die zogenaamde freelancer in dezelfde interne mailinglijst staat als de rest van het personeel, meedoet aan het kerstdiner en een personeelskaart heeft – dan is de scheiding op zijn laatst verdwenen.

Zo zorg je voor een duidelijke relatie als Autónomo

Voor bedrijven en zelfstandigen die de relatie goed willen regelen, zijn er duidelijke aanbevelingen:

1. Stel een schriftelijke dienstverleningsovereenkomst op waarin concrete projecten, resultaten en deadlines worden beschreven – geen afspraken op basis van uren zoals bij arbeidscontracten.
2. Je eigen werktijden vastleggen: De autónomo bepaalt zelf wanneer en waar hij werkt.
3. Gebruik je eigen spullen: laptop, softwarelicenties, kantoor of co-workingruimte van de freelancer.
4. Probeer meerdere opdrachtgevers te vinden: minstens 25 % van je inkomsten moet uit andere bronnen komen.
5. Variabele honoraria en projectgebonden facturering: facturen altijd met een concrete omschrijving van de geleverde diensten.
6. Geen interne betrokkenheid: geen opname in interne mailinglijsten, geen verplichte deelname aan personeelsvergaderingen, geen bedrijfskaart.
7. Regelmatige juridische beoordeling: Als een samenwerking langer dan 12 maanden duurt en er structureel niets is veranderd, is het de moeite waard om even te gaan praten met een adviseur.

Als je extra zekerheid wilt, vind je in de gids Modelo 303 & 130 alles over de fiscale afhandeling als echte Autónomo.

Wat gebeurt er daarna? Als de herindeling al heeft plaatsgevonden

Als je een Acta de Infracción hebt gekregen of vermoedt dat er een onderzoek loopt, moet je meteen actie ondernemen:

1. Direct juridisch advies: de termijnen voor bezwaar zijn kort; zonder een gespecialiseerde advocaat in arbeidsrecht lopen ze meestal onbenut af.
2. Documenten bewaren: Bewaar alle contracten, facturen, correspondentie en dienstroosters.
3. Niet zomaar aanpassen zonder advies: achteraf wijzigingen aanbrengen in documenten kan de verdenking alleen maar versterken.
4. Praat met de betrokkene: vaak kun je al een oplossing in onderling overleg vinden voordat de arbeidsrechtbank een uitspraak doet.
5. Controleer of regularisatie mogelijk is: als de situatie in feite neerkomt op een arbeidsverhouding, kan een vrijwillige overstap naar een arbeidscontract de situatie de-escaleren en boetes verminderen.

Er kunnen ook achterstallige belastingen ontstaan – kijk daarvoor even bij ‘Belastingen als ingezetene’.

Checklist: Ben ik (of is mijn opdrachtnemer) een ‘falso autónomo’?

Beantwoord de volgende vragen eerlijk met ja of nee. Hoe meer ja-antwoorden, hoe groter het risico.

0–2 Ja: Waarschijnlijk een zuivere ‘autónomo’-constructie. 3–5 Ja: grijs gebied – juridische toetsing aanbevolen. 6+ Ja: Ernstig risico op herclassificatie – juridisch advies wordt sterk aangeraden.

Conclusie

De ‘falso autónomo’ is in Spanje geen kleinigheid – het is socialezekerheidsfraude, en de Inspección de Trabajo neemt het serieus. Voor bedrijven betekent een herclassificatie: achterstallige sociale premies met terugwerkende kracht, boetes tot 3.005 euro per betrokken persoon en arbeidsrechtelijke procedures. Voor de betrokken freelancers betekent het dat ze hun werknemersrechten kwijtraken en onnodig RETA-premies hebben betaald.

Het goede nieuws: als je vanaf het begin op de juiste structuren let – meerdere opdrachtgevers, eigen bedrijfsmiddelen, projectgebonden vergoeding, geen organisatorische ondergeschiktheid – zit je goed. En als je al in een lastige situatie zit, moet je nu in actie komen, voordat er een inspecteur aan de deur staat.

Officiële bronnen

• Arbeidswet (Koninklijk Wetgevend Besluit 2/2015): https://www.boe.es/buscar/act.php?id=BOE-A-2015-11430
• Wet op het statuut van zelfstandigen (Wet 20/2007): https://www.boe.es/buscar/act.php?id=BOE-A-2007-13409
• Seguridad Social – RETA (Speciaal stelsel voor zelfstandigen): https://www.seg-social.es/wps/portal/wss/internet/Trabajadores/Afiliacion/10548
• Inspectie van Arbeid en Seguridad Social: https://www.mites.gob.es/itss/web/
• Agencia Tributaria (AEAT) – Belastingverplichtingen voor zelfstandigen: https://www.agenciatributaria.es
• Koninklijk wetsbesluit 13/2022 (hervorming van de inkomensafhankelijke premies voor Autónomos): https://www.boe.es/buscar/doc.php?id=BOE-A-2022-11281