Uitkering wegens verminderde arbeidsgeschiktheid in het buitenland: wat geldt bij een verhuizing naar Spanje
Wie een Duitse uitkering wegens verminderde arbeidsgeschiktheid ontvangt en permanent naar Mallorca wil verhuizen, stuit al snel op een bepaling in het Sozialgesetzbuch die zorgen baart: uitkeringen wegens verminderde arbeidsgeschiktheid zouden in het buitenland alleen onder bepaalde voorwaarden worden betaald. Daarom is de uitkering wegens verminderde arbeidsgeschiktheid in het buitenland een van de meest verkeerd begrepen onderwerpen onder Duitse emigranten – want wie alleen deze ene paragraaf leest, trekt een onjuiste conclusie. Het Europese recht doorbreekt de nationale beperking in veruit de meeste gevallen. Deze gids legt stap voor stap uit welke bepaling wat regelt, waar het echte beslissende punt ligt, wat je aan de Rentenversicherung moet doorgeven – en waarom dit artikel bewust geen bedragen noemt, omdat die hier niet betrouwbaar te onderbouwen zijn.
Verhuis je met een uitkering wegens verminderde arbeidsgeschiktheid naar Mallorca en wil je weten of je uitkering echt gewaarborgd is?
- Persoonlijke aanvraag indienen — individuele beoordeling van jouw situatie
- Pensioen in Spanje aanvragen: het complete overzicht
De uitgangssituatie: nationaal recht beperkt, Europees recht biedt ruimte
De onzekerheid ontstaat doordat 2 rechtsniveaus samen moeten worden bekeken om tot de juiste conclusie te komen. Enerzijds is er het Duitse Sozialgesetzbuch met een beperkende regeling voor betalingen naar het buitenland. Anderzijds is er de Europese coördinatieverordening, die deze beperking voor EU-burgers in andere EU-landen juist opheft. Wie als Duitstalige gepensioneerde of als iemand met verminderde arbeidsgeschiktheid naar Spanje verhuist, valt precies onder dit 2e geval – Spanje is een EU-lidstaat en de verordening geldt sinds 1 mei 2010.
In de volgende paragrafen wordt de toetsing behandeld in de volgorde waarin die daadwerkelijk plaatsvindt: eerst de nationale beperking, vervolgens de uitzonderingsbepaling in hetzelfde wetboek, daarna de Europese bepaling die de beperking opheft en ten slotte de eigen uitleg van de Deutsche Rentenversicherung.
De nationale beperking: § 112 SGB VI
§ 112 SGB VI staat in het onderdeel over uitkeringen aan rechthebbenden in het buitenland en stelt een duidelijke voorwaarde: een uitkering wegens verminderde arbeidsgeschiktheid wordt alleen betaald aan personen in het buitenland als het recht daarop onafhankelijk van de actuele situatie op de arbeidsmarkt bestaat. Voor Bergmannsrenten geldt bovendien dat er al tijdens het verblijf in Duitsland recht op moet hebben bestaan.
Dat klinkt in eerste instantie onschuldig, maar het raakt precies de situatie die in de praktijk bijzonder vaak voorkomt: de zogeheten arbeidsmarktuitkering. Dit is de volledige uitkering wegens verminderde arbeidsgeschiktheid die iemand niet ontvangt omdat hij objectief minder dan 3 uur per dag zou kunnen werken, maar omdat de Duitse deeltijdarbeidsmarkt voor zijn resterende arbeidscapaciteit als gesloten wordt beschouwd. Juist dit recht hangt af van de situatie op de arbeidsmarkt – en zou volgens § 112 SGB VI bij een woonadres in het buitenland dus eigenlijk niet worden betaald.
Let op: Wie alleen deze bepaling opzoekt en daar stopt, concludeert ten onrechte dat zijn volledige uitkering wegens verminderde arbeidsgeschiktheid bij een verhuizing naar Spanje wordt verlaagd of stopgezet. Dat is de meest voorkomende denkfout over dit onderwerp.
De uitzonderingsbepaling in dezelfde wet: § 110 SGB VI
Nog voordat het Europese niveau überhaupt in beeld komt, is het de moeite waard om naar § 110 SGB VI te kijken – daarin staat namelijk al het cruciale onderscheid dat veel gidsen overslaan.
| Lid | Regeling | Praktische betekenis voor emigranten naar Mallorca |
|---|---|---|
| § 110 Abs. 1 SGB VI | Bij een slechts tijdelijk verblijf in het buitenland gelden uitkeringen alsof je in eigen land verblijft | Een langer winterverblijf op Mallorca zonder je gewone verblijfplaats te verleggen, verandert niets aan de pensioenuitkering |
| § 110 Abs. 2 SGB VI | Bij een gewone verblijfplaats in het buitenland gelden in beginsel de bijzondere voorschriften voor rechthebbenden in het buitenland (onder meer § 112) | Wie zijn levenscentrum blijvend naar Spanje verlegt, valt in deze categorie |
| § 110 Abs. 3 SGB VI | De bepalingen van deze afdeling gelden alleen voor zover boven- of tussenstatelijk recht niet anders bepaalt | Juist hier treedt het EU-recht in werking en stelt het § 112 SGB VI buiten werking |
In de praktijk betekent dit: wie alleen een langer verblijf op Mallorca plant zonder de gewone verblijfplaats formeel te verleggen, valt sowieso onder het probleemloze lid 1. Wie daarentegen blijvend emigreert, komt onder lid 2 te vallen – en heeft lid 3 nodig om te begrijpen waarom er meestal toch niets wordt gekort. Meer over het onderscheid rond de woonplaats vind je in de gids over de fiscale woonplaats en de 183-dagenregel – die gaat weliswaar vooral over belastingen, maar de basisvraag naar de gewone verblijfplaats hangt ermee samen.
De brug: Art. 7 VO (EG) Nr. 883/2004 heft woonplaatsclausules op
De centrale bepaling van het Europese socialezekerheidsrecht voor dit geval is Art. 7 van Verordnung (EG) Nr. 883/2004 betreffende de coördinatie van de socialezekerheidsstelsels. Deze bepaling houdt kort gezegd in dat geldelijke prestaties die op grond van de wetgeving van een lidstaat of van de verordening zelf moeten worden betaald, niet mogen worden verlaagd, gewijzigd, opgeschort, ingetrokken of in beslag genomen omdat de rechthebbende of diens gezinsleden in een andere lidstaat wonen dan die waarvan het orgaan tot betaling verplicht is.
Dit is precies de regel die het in § 112 SGB VI vastgelegde voorbehoud met betrekking tot de woonplaats in EU-gevallen buiten werking stelt. De verordening geldt in haar huidige vorm sinds 1. Mai 2010 voor alle EU-lidstaten – waaronder Spanje.
| Rechtsbron | Kernpunt | Gevolg bij woonplaats in Spanje |
|---|---|---|
| § 112 SGB VI | EM-Rente in het buitenland alleen bij een aanspraak die niet afhankelijk is van de arbeidsmarkt | Zou Arbeitsmarktrente op grond van uitsluitend nationaal recht blokkeren |
| § 110 Abs. 3 SGB VI | Boven- en internationaal recht gaat voor | Opent de deur voor de EU-bepaling |
| Art. 7 VO (EG) 883/2004 | Verbod op woonplaatsclausules voor geldelijke prestaties | Verdringt § 112 SGB VI in EU-gevallen |
De Deutsche Rentenversicherung bevestigt dit zelf
Het meest overtuigende bewijs voor deze samenhang komt niet van een juridisch platform, maar van de Deutsche Rentenversicherung zelf: de Gemeinsame Rechtliche Anweisung (GRA) bij art. 7 van Verordening (EG) nr. 883/2004 stelt in essentie dat pensioenen wegens gedeeltelijke arbeidsongeschiktheid, mijnwerkerspensioenen en vergelijkbare aanspraken die afhankelijk zijn van de arbeidsmarkt volgens het nationale recht weliswaar alleen zouden worden uitgekeerd bij verblijf in het land of bij een aanspraak die niet afhankelijk is van de arbeidsmarkt, maar dat deze beperking juist niet wordt toegepast doordat de woonplaatsclausules zijn afgeschaft. Personen die onder de verordening vallen, ontvangen het pensioen dus ongeacht of de aanspraak afhankelijk is van de Duitse deeltijdarbeidsmarkt of het recht op uitbetaling zelfs voor het eerst in het buitenland zou ontstaan.
De GRA licht dit toe met een voorbeeld: iemand die gewoonlijk in Frankrijk verblijft, kan door zijn beperkte arbeidsgeschiktheid nog slechts enkele uren per dag werken en heeft daardoor zijn baan verloren. Op grond van alleen § 112 SGB VI zou het volledige, van de arbeidsmarkt afhankelijke pensioen bij verblijf in het buitenland niet worden uitgekeerd. Op grond van art. 7 van de verordening mag het recht op een volledig arbeidsongeschiktheidspensioen echter juist niet worden opgeschort omdat iemand gewoonlijk in een andere lidstaat verblijft. De GRA concludeert daarom uitdrukkelijk dat de aanvrager het pensioen wegens volledige arbeidsongeschiktheid kan ontvangen.
Let op: De GRA werkt dit voorbeeld uit aan de hand van Frankrijk. De verordening geldt echter in gelijke mate voor alle EU-lidstaten, dus ook voor Spanje – dezelfde juridische logica geldt bij een verhuizing naar Mallorca.
Volledig pensioen wegens een gesloten arbeidsmarkt: het belangrijkste geval in de praktijk
Voor betrokkenen is 1 situatie bijzonder relevant: het volledige arbeidsongeschiktheidspensioen dat uitsluitend volledig wordt uitgekeerd omdat de Duitse deeltijdarbeidsmarkt voor de resterende arbeidsgeschiktheid als gesloten geldt (het Arbeitsmarktrente). Juist in deze situatie denken veel betrokkenen en ook sommige gidsen dat een verhuizing naar het buitenland automatisch tot verlaging of stopzetting leidt. Volgens de eigen uitleg van de Deutsche Rentenversicherung is het tegendeel waar: de woonplaatsclausule vervalt door art. 7 van de verordening en het volledige pensioen blijft behouden.
| Soort pensioen | Nationale hoofdregel (§ 112 SGB VI) | Uitkomst bij woonplaats in de EU volgens de GRA van de DRV |
|---|---|---|
| Volledig EM-pensioen wegens gesloten deeltijdarbeidsmarkt (Arbeitsmarktrente) | Alleen bij een aanspraak die niet afhankelijk is van de arbeidsmarkt | Wordt desondanks uitgekeerd, woonplaatsclausule vervalt |
| Pensioen wegens gedeeltelijke arbeidsongeschiktheid | Alleen bij een aanspraak die niet afhankelijk is van de arbeidsmarkt | Valt onder hetzelfde afschaffingsmechanisme |
| Mijnwerkerspensioenen | Daarnaast: het recht moest al in Duitsland bestaan | Bijzonder geval: een individuele beoordeling door de DRV is hier zinvol |
Bevoegdheid: wie beoordeelt jouw situatie?
Welke pensioenverzekeraar bevoegd is voor jouw specifieke aanvraag of lopende uitkering, hangt af van jouw individuele verzekeringsverleden. De Deutsche Rentenversicherung heeft voor uitkeringen in het buitenland speciale contactpunten en bepaalt aan de hand van jouw dossier welke instantie bevoegd is; een aanvraag die bij de verkeerde instantie wordt ingediend, wordt binnen de pensioenverzekering in de praktijk doorgestuurd. Een algemeen adres of telefoonnummer van "de" bevoegde instantie in Spanje is niet betrouwbaar te geven – je kunt het beste contact opnemen met jouw huidige pensioenverzekeraar of rechtstreeks met de Deutsche Rentenversicherung.
Als je toch al overweegt om pensioenperioden uit Duitsland en Spanje samen te voegen, is de uitgebreidere gids Pensioen in Spanje aanvragen de moeite waard. Daarin wordt uitgelegd hoe verzekeringsperioden worden opgeteld en hoe de uitbetaling op een Spaanse rekening verloopt.
Jouw verplichtingen na de verhuizing
Ook al is de uitbetaling zelf gewaarborgd door het EU-recht, je blijft verplicht veranderingen in jouw persoonlijke situatie door te geven. Zo moet je de Deutsche Rentenversicherung altijd melden dat je naar het buitenland verhuist – dit maakt deel uit van de algemene verplichtingen van pensioenontvangers en geldt ongeacht of het uiteindelijke uitkeringsbedrag verandert.
- Meld de adreswijziging bij de Deutsche Rentenversicherung zodra de verhuizing vaststaat.
- Controleer of jouw verblijf daadwerkelijk geldt als een duurzame verplaatsing van je gewone verblijfplaats of als een tijdelijk verblijf in de zin van § 110 Abs. 1 SGB VI.
- Houd documenten over de medische beoordeling van jouw arbeidsongeschiktheid bij de hand, voor het geval de pensioenverzekering tijdens de verdere procedure vragen heeft.
- Vraag bij twijfel over de beoordeling tijdig rechtstreeks na bij de Deutsche Rentenversicherung, in plaats van alleen af te gaan op forums of algemene uitspraken.
Let op: Of en hoe vaak de Deutsche Rentenversicherung een heronderzoek of verlenging van de uitkering verlangt, hangt af van jouw individuele beschikking en de looptijd ervan. Er is geen algemene, officieel gepubliceerde informatie die dit artikel betrouwbaar kan vermelden – uitsluitend jouw persoonlijke pensioenbeschikking is bepalend.
Bijverdienen in Spanje: de meldplicht blijft gelden
Een punt dat bij een verhuizing gemakkelijk over het hoofd wordt gezien: als je naast je arbeidsongeschiktheidspensioen inkomsten hebt, gelden hiervoor dezelfde meldplichten als voor bijverdiensten in Duitsland – ongeacht of je in Spanje of elders werkt. De Deutsche Rentenversicherung biedt een eigen rekentool waarmee je kunt nagaan welke gevolgen bijverdiensten hebben voor je lopende pensioen. Deze gids noemt bewust geen concrete grensbedragen, omdat die jaarlijks veranderen en hier niet betrouwbaar met actuele informatie kunnen worden onderbouwd – controleer ze rechtstreeks bij de Deutsche Rentenversicherung voordat je gaat werken.
Als je overweegt om in Spanje als zelfstandige te gaan werken, is het ook de moeite waard om de gids Autónomo in Spanien te bekijken. Die gaat over het Spaanse aspect van het werken als zelfstandige, niet over de gevolgen voor je Duitse pensioen.
Belastingen en zorgverzekering: 2 aparte aandachtspunten
Deze gids behandelt uitsluitend de vraag of en hoe je Duitse arbeidsongeschiktheidspensioen wordt doorbetaald wanneer je naar Spanje verhuist. 2 nauw verwante, maar juridisch afzonderlijke vragen blijven hier bewust buiten beschouwing, omdat ze apart moeten worden beoordeeld:
- Belastingheffing: Of en in welke mate je arbeidsongeschiktheidspensioen op grond van het dubbelbelastingverdrag tussen Duitsland en Spanje in Duitsland, Spanje of gedeeltelijk in beide landen wordt belast, is een aparte vraag. Een overzicht van de fiscale behandeling van Duitse pensioenen in Spanje vind je in de gids Duits pensioen in Spanje belasten en in het overzicht van het dubbelbelastingverdrag Duitsland-Spanje. Voor jouw persoonlijke situatie is een afspraak met een hierin gespecialiseerde belastingadviseur in de bedrijvengids de moeite waard.
- Zorgverzekering: Hoe je na de verhuizing verzekerd bent voor zorgkosten, moet apart worden uitgezocht. Dit hangt onder meer af van de vraag of je al een Duits ouderdomspensioen ontvangt, blijft werken of uitsluitend van je arbeidsongeschiktheidspensioen leeft. De gids over de zorgverzekering in Spanje biedt een eerste kennismaking met dit onderwerp.
De meest voorkomende fouten bij een verhuizing met een arbeidsongeschiktheidspensioen
| Fout | Waarom dit gebeurt | Juiste duiding |
|---|---|---|
| Alleen § 112 SGB VI lezen en daaruit een korting afleiden | De bepaling staat op zichzelf in de wettekst | § 110 lid 3 SGB VI verwijst naar het voorrang hebbende EU-recht |
| Tijdelijk en permanent verblijf gelijkstellen | Beide hebben betrekking op het "buitenland", maar hebben verschillende gevolgen | § 110 lid 1 (tijdelijk) verschilt duidelijk van lid 2/3 (permanent) |
| Wijziging van woonplaats niet doorgeven aan de DRV | De uitkering loopt immers „automatisch” door | De informatieplicht geldt ongeacht of de uitkering wordt betaald |
| Bijverdiensten in Spanje als „onzichtbaar” beschouwen | Geen Duitse werkgever geeft deze automatisch door | De meldplicht geldt in gelijke mate voor bijverdiensten in binnen- en buitenland |
| Belastingkwesties verwarren met pensioenkwesties | Beide hebben betrekking op hetzelfde pensioen | Uitbetaling en belastingheffing zijn juridisch afzonderlijke onderwerpen |
Checklist vóór een verhuizing met een arbeidsongeschiktheidspensioen
- Houd de pensioenbeschikking, de looptijd en medische documenten volledig bij elkaar.
- Ga na of het geplande verblijf volgens SGB VI tijdelijk (§ 110 Abs. 1) of duurzaam (§ 110 Abs. 2/3) is.
- Geef een verhuizing tijdig en actief door aan de Deutsche Rentenversicherung.
- Controleer bij geplande bijverdiensten in Spanje vooraf met de Hinzuverdienstrechner van de Deutsche Rentenversicherung of en hoe deze worden verrekend.
- Bespreek de fiscale behandeling van het pensioen afzonderlijk met een in Duitsland en Spanje gespecialiseerde belastingadviseur.
- Regel je ziektekostenverzekering voor je nieuwe woonplaats vóór de verhuizing, niet erna.
- Vraag bij onduidelijkheid over de bevoegde instantie rechtstreeks na bij de Deutschen Rentenversicherung, in plaats van op forums te vertrouwen.
- Schakel bij juridische twijfelgevallen een contactpersoon in de bedrijvengids Recht & Finanzen in.
Wat volgt daarna?
Na de verhuizing blijft je Erwerbsminderungsrente gekoppeld aan de Deutsche Rentenversicherung. Veranderingen in je gezondheidstoestand of inkomen, en eventuele nieuwe vragen van de pensioenverzekering, zijn ook bij een woonplaats in het buitenland mogelijk en moet je beantwoorden. Of en wanneer een heronderzoek of besluit over verlenging aan de orde is, blijkt uitsluitend uit je persoonlijke beschikking; een algemeen geldende termijn is hiervoor niet betrouwbaar vast te stellen. Houd daarnaast je fiscale situatie en ziektekostenverzekering in je nieuwe woonplaats goed in de gaten, omdat beide zich los van de pensioenuitkering kunnen wijzigen – bijvoorbeeld als je verblijfsstatus of inkomen verandert.
Conclusie
De Erwerbsminderungsrente in het buitenland hoeft bij een verhuizing naar Spanje geen reden tot zorg te zijn, mits je weet in welke volgorde je de regels moet beoordelen: § 112 SGB VI zou de zogeheten Arbeitsmarktrente bij een woonplaats in het buitenland op zichzelf blokkeren, maar § 110 Abs. 3 SGB VI maakt voorrang van het Europese recht mogelijk en Art. 7 der Verordnung (EG) Nr. 883/2004 heft juist deze woonplaatsvoorwaarde op. De Deutsche Rentenversicherung bevestigt deze uitkomst nadrukkelijk in haar eigen wetsuitleg – ook voor het volledige pensioen dat uitsluitend wordt uitgekeerd omdat de Duitse deeltijdarbeidsmarkt gesloten is. Voor jou als verhuizer blijven vooral 2 andere aandachtspunten over: de fiscale behandeling van het pensioen en je ziektekostenverzekering in je nieuwe woonplaats. Beide moet je gelijktijdig, maar los van de pensioenvraag regelen.
Officiële bronnen
- § 112 SGB VI, pensioenen bij verminderde arbeidsgeschiktheid — https://www.gesetze-im-internet.de/sgb_6/__112.html
- § 110 SGB VI, uitkeringen aan rechthebbenden in het buitenland — https://www.gesetze-im-internet.de/sgb_6/__110.html
- Gemeinsame Rechtliche Anweisung (GRA) van de Deutschen Rentenversicherung over Art. 7 VO (EG) Nr. 883/2004 — https://rvrecht.deutsche-rentenversicherung.de/SharedDocs/rvRecht/02_GRA_EU_SVA/03_Europarecht/01_VO_EG_Nr_883_2004/art_0001_25/gra_euvo_883_2004_a_0007.html
- Deutsche Rentenversicherung, overzicht van VO (EG) Nr. 883/2004 — https://rvrecht.deutsche-rentenversicherung.de/SharedDocs/rvRecht/02_GRA_EU_SVA/03_Europarecht/01_VO_EG_Nr_883_2004/gra_euvo_883_2004_01_uebersicht.html